Η συναρπαστική ζωή του Νορβηγού εξερευνητή Ρόαλντ Άμουνδσεν που αγαπούσε τους πάγους, άντεχε σε 50 βαθμούς Κελσίου υπό το μηδέν και κατέκτησε τον Νότιο Πόλο
Αν ρωτήσετε ποιοι ήταν οι πρώτοι άνθρωποι που πάτησαν στη Σελήνη, η απάντηση συνήθως έρχεται αμέσως: Άρμστρονγκ και Όλντριν. Το ίδιο συμβαίνει και με το Έβερεστ: Χίλαρι και Νοργκάι. Μπορεί οι περισσότεροι να θυμούνται μόνο τα επώνυμα, ίσως και κάποια άλλη λεπτομέρεια για το επίτευγμά τους.
Αν όμως κάνειτε την ίδια ερώτηση για τον Νότιο Πόλο, οι απαντήσεις γίνονται πολύ πιο αβέβαιες και λίγοι είναι εκείνοι που θυμούνται το όνομα του εξερευνητή.
Και κάπου εδώ γεννιέται το ερώτημα: Γιατί ο πρώτος άνθρωπος που έφτασε στον Νότιο Πόλο, ένας από τους μεγαλύτερους εξερευνητές όλων των εποχών, παρέμεινε σχεδόν άγνωστος; Γιατί ο κόσμος ξέχασε τον Ρόαλντ Άμουνδσεν;
Παρά το γεγονός ότι πέτυχε ένα από τα μεγαλύτερα κατορθώματα της λεγόμενης χρυσής εποχής των Εξερευνήσεων, ο Άμουνδσεν, οποίος γεννήθηκε μία ημέρα σαν σήμερα, 16 Ιουλίου το 1872, πέρασε σε μεγάλο βαθμό στη σκιά των συγχρόνων του. Κάποιο μέρος της ευθύνης ανήκει στις προκαταλήψεις και τον εθνικισμό της εποχής, κι άλλο στις δραματικές ιστορίες της καταστροφής του Σκοτ και της επικής επιβίωσης του Σάκλετον, ενώ ένα ακόμη κομμάτι οφείλεται στο απλό γεγονός ότι ο ίδιος δεν ήταν καλός αφηγητής.
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.
Ρόαλντ Άμουνδσεν: Παράτησε την ιατρική για να ακολουθήσει το όνειρό του
Ο Ρόαλντ Άμουνδσεν γεννήθηκε στη Νορβηγία, κι από μικρός ονειρευόταν μια ζωή γεμάτη περιπέτεια. Η μητέρα του, όμως, είχε άλλα σχέδια. Ήθελε να γίνει γιατρός και ο Άμουνδσεν ακολούθησε αρχικά την επιθυμία της.
Όλα άλλαξαν όταν εκείνη πέθανε, καθώς ο ίδιος ήταν μόλις 21 ετών. Τότε εγκατέλειψε αμέσως το πανεπιστήμιο και ξεκίνησε τη ζωή που πάντα επιθυμούσε: τη ζωή στη θάλασσα.
Η πρώτη του εμπειρία στις πολικές εξερευνήσεις ήρθε μέσα από το πλοίο Μπέλγκικα, μια βελγική αποστολή στην Ανταρκτική που ουσιαστικά σηματοδότησε την έναρξη της «Χρυσής Εποχής των Εξερευνήσεων».
Είτε η παγίδευση αυτή ήταν αποτέλεσμα σχεδίου είτε ατύχημα, η ομάδα βρέθηκε σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες. Παρότι δεν ήταν επαρκώς προετοιμασμένοι, πολλά από τα μαθήματα που πήραν τότε χρησιμοποιήθηκαν αργότερα από άλλους εξερευνητές.
Μεταξύ αυτών ήταν η σημασία της σωστής διατροφής και η χρήση φρέσκου κρέατος από ζώα της περιοχής για την πρόληψη του σκορβούτου.
Το βορειοδυτικό πέρασμα τον βοήθησε σε όλα τα μελλοντικά ταξίδια
Μετά την επιστροφή του από την Ανταρκτική, ο Άμουνδσεν αποφάσισε λίγα χρόνια αργότερα να επιχειρήσει κάτι που κανείς δεν είχε καταφέρει μέχρι τότε: να διασχίσει επιτυχώς το Βορειοδυτικό Πέρασμα, τη θαλάσσια διαδρομή κατά μήκος των βόρειων ακτών του Καναδά και της Αμερικής.
Ξεκίνησε από τα ανατολικά προς τα δυτικά με έξι άνδρες, πάνω στο πλοίο Γιόα. Καθώς προχωρούσαν στον παγωμένο βορρά, το πλοίο παγιδεύτηκε στους πάγους στην περιοχή που σήμερα ονομάζεται Γκιόα Χέιβεν, στο σύγχρονο Νούναβουτ.
Η καθυστέρηση αυτή, αν και απογοητευτική εκείνη τη στιγμή, αποδείχθηκε τελικά το μυστικό όπλο που θα τον βοηθούσε στις μελλοντικές του επιτυχίες.
Για δύο χειμώνες παρέμεινε εγκλωβισμένος μαζί με το πλήρωμά του και πέρασε χρόνο με τους αυτόχθονες Ινουίτ. Από εκεί έμαθε τεχνικές επιβίωσης στις ακραίες συνθήκες της Αρκτικής.
Οι Ινουίτ τον δίδαξαν τη χρήση των σκύλων έλκηθρου και την κατασκευή ρούχων από δέρματα ζώων — γνώσεις που αποδείχθηκαν ανεκτίμητες στις επόμενες αποστολές του.
Όταν τελικά οι πάγοι υποχώρησαν και το πλοίο απελευθερώθηκε, ολοκλήρωσε το ταξίδι του και έγινε ο πρώτος άνθρωπος στην ιστορία που διέσχισε επιτυχώς το Βορειοδυτικό Πέρασμα.
Το πλοίο Φραμ και η κατάκτηση του Νότιου Πόλου
Ο Άμουνδσεν δεν αρκέστηκε σε μία παγκόσμια πρωτιά.
Σχεδίαζε αρχικά να διασχίσει το Βορειοανατολικό Πέρασμα και, όταν το πλοίο του θα παγιδευόταν αναπόφευκτα στους πάγους, να παρασυρθεί μαζί με την παγωμένη θάλασσα προς τον Βόρειο Πόλο.
Ωστόσο, χωρίς τη φήμη του Ρόμπερτ Σκοτ και χωρίς να εκπροσωπεί τη Βρετανική Αυτοκρατορία, δυσκολεύτηκε να βρει χρηματοδότηση.
Οι περισσότεροι υποστηρικτές προτιμούσαν να χρηματοδοτήσουν τη φιλόδοξη αποστολή του Σκοτ προς τον Νότιο Πόλο.
Το 1909, όμως, όλα άλλαξαν όταν ανακοινώθηκε ότι ο Ρόμπερτ Πίρι είχε φτάσει στον Βόρειο Πόλο. Ο στόχος που είχε θέσει είχε πλέον χαθεί.
Με όλα τα χρήματα επενδυμένα στην αποστολή προς τον Βορρά, ο Άμουνδσεν χρειαζόταν επειγόντως έναν νέο στόχο.
Έτσι, μυστικά, άλλαξε πορεία και αποφάσισε να διεκδικήσει το τελευταίο μεγάλο έπαθλο που παρέμενε ανοιχτό: τον Νότιο Πόλο.
Και το κράτησε τόσο κρυφό, ώστε ακόμη και το ίδιο του το πλήρωμα δεν γνώριζε τον πραγματικό προορισμό μέχρι να ξεκινήσει το ταξίδι και να καταλάβει ότι κατευθύνονταν προς τον νότο.
Χρησιμοποίησε το πλοίο Φραμ, που είχε ανήκει στον διάσημο Νορβηγό εξερευνητή Φρίντγιοφ Νάνσεν.
Καθώς κατευθυνόταν προς την Ανταρκτική, έστειλε ένα σύντομο τηλεγράφημα στον Ρόμπερτ Σκοτ, ο οποίος ετοιμαζόταν για τη δική του δεύτερη αποστολή στον Νότιο Πόλο:
«Σας ενημερώνω ότι το Φραμ κατευθύνεται προς την Ανταρκτική — Άμουνδσεν».
Ο Άμουνδσεν απέφυγε τις περιοχές όπου είχαν κινηθεί προηγουμένως ο Σάκλετον και ο Σκοτ, θεωρώντας ότι ήταν δικές τους διαδρομές. Αντί γι’ αυτό, επέλεξε τον Κόλπο των Φαλαινών και άρχισε να δημιουργεί αποθήκες εφοδίων.
Μετά από μία αποτυχημένη προσπάθεια, ξεκίνησε το μεγάλο ταξίδι στις 19 Οκτωβρίου 1911.
Η νορβηγική καταγωγή του αποδείχθηκε καθοριστική: χρησιμοποίησε σκι, κάτι που αύξησε σημαντικά την ταχύτητά τους. Όλοι οι άνδρες της ομάδας του ήταν εξαιρετικοί σκιέρ.
Σε αντίθεση, πολλές άλλες αποστολές της εποχής θεωρούσαν τα σκι περιττά ή ακόμη και ακατάλληλα.
Ακολουθώντας μια άγνωστη μέχρι τότε διαδρομή προς το εσωτερικό της Ανταρκτικής, έφτασαν τελικά στον Νότιο Πόλο στις 14 Δεκεμβρίου 1911.
Άφησαν πίσω τους μέσα σε μία σκηνή μια σημαία και ένα σημείωμα, σε περίπτωση που δεν κατάφερναν να επιστρέψουν.
Όμως επέστρεψαν στο βασικό στρατόπεδο στα τέλη Ιανουαρίου.
Το ταξίδι τους, παρά το τεράστιο επίτευγμα, ήταν σχεδόν απαλλαγμένο από δράμα. Έφυγαν από την Ανταρκτική και ανακοίνωσαν την επιτυχία τους στον κόσμο τον Μάρτιο, από το Χόμπαρτ της Αυστραλίας.
Δεν χάρηκαν όμως όλοι με τα νέα.
Πρακτικός, αμείλικτα αποτελεσματικός και μεθοδικός
Μετά την επιστροφή του, ο Ρόαλντ Άμουνδσεν ξεκίνησε μια περιοδεία διαλέξεων προκειμένου να αποπληρώσει τα χρέη που είχε συσσωρεύσει από την αποστολή του. Στην Αγγλία, όμως, τον περίμενε μια ιδιαίτερα ψυχρή υποδοχή. Το βρετανικό κοινό ανέμενε ακόμη νέα από την αποστολή του Ρόμπερτ Φάλκον Σκοτ, θεωρώντας πως η ομάδα του είχε αποκλειστεί στους πάγους για τον χειμώνα. Με τον «δικό τους άνθρωπο» να ηγείται της βρετανικής προσπάθειας για την κατάκτηση του Νοτίου Πόλου, το γεγονός ότι ένας Νορβηγός είχε προλάβει να του κλέψει τη δόξα θεωρήθηκε σχεδόν εθνική προσβολή.
Έτσι, η επιτυχία του Άμουνδσεν συνοδεύτηκε από κύμα επικρίσεων. Πολλοί τον κατηγόρησαν ότι αδιαφόρησε για το επιστημονικό σκέλος της αποστολής, επιλέγοντας να κινηθεί απευθείας προς τον Νότιο Πόλο. Ωστόσο, στις περισσότερες εξερευνητικές αποστολές της εποχής η επιστήμη αποτελούσε συχνά δευτερεύοντα στόχο ή ακόμη και μέσο δημοσίων σχέσεων για την εξασφάλιση χρηματοδότησης. Κατηγορήθηκε επίσης ότι ενήργησε «αντιαθλητικά» και χωρίς την ευγένεια που όφειλε ένας εξερευνητής, επειδή άλλαξε τον προορισμό της αποστολής του την τελευταία στιγμή. Ακόμη και η χρήση σκύλων έγινε αφορμή για επιθέσεις εναντίον του. Ο πρόεδρος της Βασιλικής Γεωγραφικής Εταιρείας αρνήθηκε να προτείνει πρόποση προς τιμήν του σε επίσημο δείπνο που διοργανώθηκε – μάλλον απρόθυμα – για να τον τιμήσει, και αντί γι' αυτό αναφώνησε ειρωνικά: «Τρία ζητωκραυγές για τα σκυλιά!».
Αντίθετα, ο Σκοτ πίστευε ότι οι κακουχίες αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος της ηρωικής εξερεύνησης και θεωρούσε ότι το να σέρνουν οι άνθρωποι μόνοι τους τα έλκηθρα ήταν μια ευγενής δοκιμασία αντοχής. Στην πράξη, όμως, προσπάθησε και ο ίδιος να το αποφύγει. Πήρε μαζί του πόνι από τη Σιβηρία, σκυλιά και πειραματικούς μηχανικούς ελκυστήρες για τη μεταφορά των προμηθειών. Η διαφορά ήταν ότι η ομάδα του δεν έμαθε ποτέ να χρησιμοποιεί σωστά τα ζώα, με αποτέλεσμα τελικά να αναγκαστεί να μεταφέρει το μεγαλύτερο μέρος του εξοπλισμού με ανθρώπινη δύναμη. Το ίδιο συνέβη και με τα σκι αλλά και με τον κατάλληλο χειμερινό εξοπλισμό.
Πήραν βάρος ενώ πήγαιναν προς το Νότιο Πόλο
Ο Σκοτ, ως αξιωματικός του Βρετανικού Ναυτικού, φόρτωσε την αποστολή του με τεράστιες ποσότητες εξοπλισμού, οι οποίες τελικά έπρεπε να μεταφερθούν με τα χέρια. Ο Άμουνδσεν, αντίθετα, ταξίδευε ελαφριά και γρήγορα. Ενώ τόσο ο Σκοτ όσο και ο Έρνεστ Σάκλετον εξουθένωναν τα ζώα τους μέχρι θανάτου και στη συνέχεια τα χρησιμοποιούσαν ως τροφή, ο Άμουνδσεν είχε σχεδιάσει με απόλυτη ακρίβεια πότε θα θανατωνόταν κάθε σκύλος. Καθώς οι προμήθειες λιγόστευαν, μειωνόταν και ο αριθμός των σκύλων που απαιτούνταν για να τις μεταφέρουν. Έτσι, κάθε ζώο αξιοποιούνταν και μετά τον θάνατό του ως τροφή για την ομάδα. Το σχέδιο ήταν τόσο αποτελεσματικό ώστε ο Άμουνδσεν και οι άνδρες του όχι μόνο δεν εξαντλήθηκαν, αλλά πήραν και βάρος κατά τη διάρκεια της πορείας προς τον Νότιο Πόλο.
Ο Άμουνδσεν ήταν πάνω απ' όλα πρακτικός. Αμείλικτα αποτελεσματικός. Μεθοδικός και απόλυτα προσηλωμένος στον στόχο του. Αυτά τα χαρακτηριστικά, όμως, δεν ταίριαζαν με το βρετανικό ιδεώδες του «γενναίου εξερευνητή» που αγωνίζεται ηρωικά απέναντι στις αντιξοότητες. Δεν τον βοήθησε επίσης το γεγονός ότι δεν ήταν χαρισματικός συγγραφέας ούτε ρήτορας, ώστε να αφηγηθεί συναρπαστικά τις εμπειρίες του. Έγραφε λιτά, στη μητρική του νορβηγική γλώσσα, και όχι στα αγγλικά που θα έδιναν μεγαλύτερη απήχηση στο έργο του. Επιπλέον, η φωτογραφική μηχανή του χάλασε νωρίς στην αποστολή και οι λίγες φωτογραφίες που διασώθηκαν ήταν χαμηλής ποιότητας.
Η χλιαρή αυτή υποδοχή μετατράπηκε σε σχεδόν πλήρη αφάνεια όταν έγινε γνωστό ότι οι σοροί του Σκοτ και των συντρόφων του είχαν βρεθεί στην Ανταρκτική. Η ομάδα είχε φτάσει στον Νότιο Πόλο περίπου έναν μήνα μετά τον Άμουνδσεν. «Οι Νορβηγοί μάς πρόλαβαν και έφτασαν πρώτοι στον Πόλο. Είναι τρομερή η απογοήτευση» έγραψε στο ημερολόγιο του ο Σκοτ. Όλοι πέθαναν από το ψύχος κατά την επιστροφή τους, μέσα στις σκηνές τους.
Ο Σκοτ αναδείχθηκε αμέσως σε σύμβολο του ηρωισμού της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Ο Άμουνδσεν δεν παρουσιάστηκε ως κακός της ιστορίας, αλλά βρέθηκε στη σκιά του «τραγικού ήρωα» Σκοτ. Η εικόνα αυτή τον ακολούθησε σε όλη του τη ζωή.
Ο ίδιος δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τη φήμη. Αυτό που τον γοήτευε ήταν η πρόκληση της εξερεύνησης και όχι η δημόσια αναγνώριση. Παρ' όλα αυτά, η έλλειψη εκτίμησης για τα επιτεύγματά του τον πλήγωνε.
Ο Άμουνδσεν συνεχίζει
Αφού κατάφερε τουλάχιστον να εξοφλήσει τα χρέη του χάρη στην επιτυχία της αποστολής του, ο Άμουνδσεν ίδρυσε μια επιτυχημένη ναυτιλιακή εταιρεία και έστρεψε ξανά το ενδιαφέρον του προς τον Βορρά. Αναβίωσε το παλιό του σχέδιο να διασχίσει το Βορειοανατολικό Πέρασμα και να παρασυρθεί μαζί με τους πάγους προς τον Βόρειο Πόλο.
Παρά την αποτυχία αυτή, στράφηκε στον αέρα. Οργάνωσε αποστολή με υδροπλάνα με στόχο να φτάσει στον Βόρειο Πόλο. Ξεκίνησαν με δύο ιπτάμενα σκάφη, καταρρίπτοντας το τότε ρεκόρ βορειότερης πτήσης αεροσκάφους. Ύστερα από εβδομάδες εγκλωβισμένοι πάνω στους πάγους, κατάφεραν την τελευταία στιγμή να διαφύγουν, επισκευάζοντας πρόχειρα το μοναδικό αεροπλάνο που είχε απομείνει λειτουργικό και απογειώνοντάς το από έναν αυτοσχέδιο διάδρομο πάνω σε πάγο που ράγιζε.
Στη συνέχεια άλλαξε ξανά σχέδια και χρησιμοποίησε το αερόπλοιο Norge για να πετάξει από τη Νορβηγία έως την Αλάσκα περνώντας πάνω από τον Βόρειο Πόλο, πραγματοποιώντας την πρώτη εναέρια διάσχιση της Αρκτικής. Καθώς οι ισχυρισμοί των Ρόμπερτ Πίρι και Φρέντερικ Κουκ ότι είχαν φτάσει πρώτοι στον Βόρειο Πόλο εξακολουθούν να αμφισβητούνται, είναι πολύ πιθανό ο Άμουνδσεν να ήταν ο πρώτος άνθρωπος που έφτασε τόσο στον Νότιο όσο και στον Βόρειο Πόλο.
Δύο χρόνια αργότερα, ο Άμουνδσεν ξεκίνησε ακόμη μία αποστολή, αυτή τη φορά με ιπτάμενο σκάφος, προκειμένου να εντοπίσει το πλήρωμα ενός χαμένου αερόπλοιου.
Δεν επέστρεψε ποτέ.
Τα συντρίμμια του αεροσκάφους του δεν βρέθηκαν ποτέ.
Μόλις στα μέσα της δεκαετίας του 1960, όταν άρχισε να αμφισβητείται ο μύθος του Σκοτ ως αδιαμφισβήτητου ήρωα, ο Άμουνδσεν άρχισε να λαμβάνει την αναγνώριση που του άξιζε. Είναι χαρακτηριστικό ότι μόλις το 2011, εκατό χρόνια μετά την ιστορική του πορεία προς τον Νότιο Πόλο, αποκαλύφθηκε στη Νορβηγία το πρώτο άγαλμα αφιερωμένο στο επίτευγμά του. Παρά το γεγονός ότι ήταν ο πρώτος που κατόρθωσε τόσα σπουδαία κατορθώματα, αποδείχθηκε ο τελευταίος που αναγνωρίστηκε πραγματικά γι' αυτά.
Σήμερα, οι ιστορίες για τα επιτεύγματα του Ρόαλντ Άμουνδσεν αρχίζουν σιγά-σιγά να ακούγονται όλο και περισσότερο. Ίσως αυτό που χρειαζόταν ήταν κάποιος να τις φωνάξει δυνατά εκ μέρους του, ώστε ο κόσμος να προσέξει επιτέλους όσα κατάφερε. Ο ίδιος, άλλωστε, δεν θα το έκανε ποτέ.
Πηγές: The Explorer Society, National Geographic, American Museum of Natural History
17°
