Συνέντευξη με τον ιστορικό Γιουτζίν Ρόγκαν - Μέρος B´: Γιατί αυτή ακριβώς είναι η κομβική στιγμή όπου όλα μπορούν να αλλάξουν και η πολιτική να αντικαταστήσει τη σύγκρουση
Στο δεύτερο μέρος της συνέντευξής μας, ο Γιουτζίν Ρόγκαν εξηγεί: Πώς οι Κούρδοι δείχνουν μια λύση που ξεπερνάει την έννοια του κράτους-έθνους· γιατί η Άγκυρα βρίσκεται εν αναμονή εσωτερικής αστάθειας· πώς το Ισραήλ μπορεί να πάψει να τρώγεται με τους γείτονες· και ποιος στην Παλαιστίνη μπορεί να «χορέψει τανγκό» με τους γείτονες μέχρι την ανεξαρτησία.
Ο Γιουτζίν Ρόγκαν μιλά για την εμπλοκή της Τουρκίας και των Κούρδων στις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή
— Μιλήσαμε ήδη για το γεωπολιτικό σκάκι που παίζεται τώρα, με την κατάρρευση του Άξονα της Αντίστασης και την επικείμενη στροφή πολλών χωρών (ακόμα και του Ισραήλ) προς τα εσωτερικά τους ζητήματα. Μία χώρα, όμως, εξακολουθεί να προτεραιοποιεί την ανάμειξή της στην περιοχή, όσο την παίρνει και μπορεί: η Τουρκία. Δεν είναι και η Άγκυρα ένας παράγοντας στην πολυπαραγοντική αυτή εξίσωση;
Πράγματι. Και, αν θέλετε, τα τελευταία δέκα ή δεκαπέντε χρόνια αυτό που εντυπωσιάζει στη Μέση Ανατολή συνολικά είναι ότι οι μεγάλες δυνάμεις έχουν μικρότερη επιρροή στις περιφερειακές εξελίξεις απ’ ό,τι οι ίδιες οι τοπικές δυνάμεις. Και οι χώρες που έχουν αποδειχτεί πιο επιδραστικές στην περιοχή είναι το Ισραήλ, η Τουρκία, το Ιράν και η Σαουδική Αραβία. Αυτές κινούν τα νήματα πίσω από τις σημαντικότερες πολιτικές αλλαγές στην περιοχή, σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη αποσύρεται και η Αμερική μοιάζει να επιδιώκει να απεμπλακεί από τις συγκρούσεις της Μέσης Ανατολής και να μη συρθεί σε νέες.
Συνεπώς, παρακολουθώ όσα κάνει η Τουρκία στο εξωτερικό με μια αίσθηση επικείμενης αποσταθεροποίησης στο εσωτερικό: δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς λαϊκές διαμαρτυρίες στην Τουρκία· έχουν ξανασυμβεί εξάλλου. Οι Τούρκοι είναι ένας λαός βαθιά πολιτικοποιημένος. Είναι άνθρωποι μορφωμένοι, διαβασμένοι. Είναι πολύ δύσκολο να παραπλανάς έναν τέτοιο λαό επ’ αόριστον και να περιμένεις να πιστεύει συνεχώς τα ψέματα που λες. Οπότε ναι, νομίζω ότι περιμένω αστάθεια στην Τουρκία.
— Και τι αντίκτυπο μπορεί να έχει αυτό στον τρόπο με τον οποίο εμπλέκεται η Τουρκία στη Μέση Ανατολή;
Κοιτάξτε, πολλοί μιλούν για την εξωτερική πολιτική της χαρακτηρίζοντάς τη «νεο-οθωμανική». Εγώ θέλω να σας πω πως αυτός ο όρος δεν αφορά στην πραγματικότητα το παρελθόν: η Τουρκία προσπαθεί να αποκτήσει επιρροή στη Μέση Ανατολή με δεδομένα του 21ου αιώνα. Προφανώς και γεωγραφικά αυτή η σφαίρα επιρροής που εποφθαλμιά επικαλύπτει τα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όμως οι στόχοι και οι μέθοδοι είναι πολύ διαφορετικοί. Η Τουρκία δεν επιδιώκει αυτοκρατορικού τύπου κυριαρχία στη Μέση Ανατολή. Αντιθέτως, προσπαθεί να χρησιμοποιήσει τη Μέση Ανατολή ως χώρο στον οποίο οι τουρκικές κατασκευαστικές εταιρείες θα έχουν προνομιακή πρόσβαση.
Στο Κιρκούκ, το Ερμπίλ και το Ντοχούκ, όπου βρέθηκα πρόσφατα, στο Ιρακινό Κουρδιστάν, η παρουσία τουρκικών τεχνικών και κατασκευαστικών εταιρειών είναι εξαιρετικά ισχυρή. Η Τουρκία επιδιώκει να επεκτείνει την επιρροή της όχι από νεο-οθωμανική φιλοδοξία, αλλά από την ανάγκη να ελέγξει την κουρδική πολιτική —στην ίδια την Τουρκία, στη Ροζάβα (δυτικό Κουρδιστάν) της Συρίας, καθώς και στο βόρειο Ιράκ— με τρόπο που και θα προωθεί επενδυτικές ευκαιρίες και δεν θα απειλεί την εδαφική ακεραιότητα της ίδιας της Τουρκίας. Οι κινήσεις της, στην πραγματικότητα, δεν έχουν καμία σχέση με κάποιο αυτοκρατορικό οθωμανικό παρελθόν, παρά μόνο ως υπαρξιακή ασφάλεια για το μέλλον.
— Με βάση όλα αυτά, ποιες είναι οι πιθανότητες αυτονομίας των κουρδικών περιοχών; Υπάρχει κάποιος τρόπος —για εμπορικούς, χρηματοοικονομικούς ή επενδυτικούς λόγους— η Τουρκία να αποδεχτεί κάτι που να μοιάζει με κουρδική ανεξαρτησία;
Αυτό είναι ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον ερώτημα. Και για μένα αυτό ακριβώς ήταν το πιο συναρπαστικό στοιχείο της επίσκεψής μου στην Περιφερειακή Κυβέρνηση του Κουρδιστάν στο Ιράκ, επειδή τα τελευταία τριάντα χρόνια έχουν ουσιαστικά οικοδομήσει μια κουρδική πολιτεία με διακριτή πολιτισμική ταυτότητα και δικούς της θεσμούς διακυβέρνησης στο πλαίσιο ενός ομοσπονδιακού Ιράκ. Βρήκα ελάχιστους ανθρώπους που δέχονταν να μου μιλήσουν στα αραβικά εκεί, πραγματικότητα που αναιρεί χρόνια πολιτικών βίαιου εξαραβισμού των Κούρδων από τον Σαντάμ Χουσεΐν.
— Δηλαδή, ουσιαστικά μου λέτε πως οι Κούρδοι καθιστούν την αυτονομία πραγματικότητα αποποιούμενοι τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου κουρδικού έθνους-κράτους;
Ακριβώς. Αντί να ακολουθήσουν τον δρόμο του δημοψηφίσματος για την ανεξαρτησία του Ιρακινού Κουρδιστάν το 2017 —όταν ψήφισαν υπέρ της απόσχισης από το Ιράκ, αλλά βρήκαν ελάχιστη στήριξη στη διεθνή κοινότητα και τεράστια αντίσταση από τη Βαγδάτη—, επέλεξαν, με αξιοσημείωτη ευφυΐα, να μην ενεργοποιήσουν το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος και να συνεχίσουν να εμβαθύνουν την αυτονομία τους εντός του Ιράκ. Αυτό ακριβώς, λοιπόν, προτίθενται να κάνουν τώρα και στη Συρία και την Τουρκία: να πραγματοποιήσουν το όραμά τους για κουρδική αυτονομία και αυτοδιοίκηση με άλλα μέσα. Να μιμηθούν την επιτυχία τους εντός Ιράκ —όπου έχουν μέχρι και δικό τους πρωθυπουργό, πρόεδρο, κοινοβούλιο και όλους τους θεσμούς αυτόνομης διακυβέρνησης—, εντός του πλαισίου ενός ομοσπονδιακού Ιράκ. Και, με ορίζοντα εικοσαετίας, να επιτύχουν ίσως την κουρδική πολιτισμική αυτοπραγμάτωση μέσω μιας υπέρβασης του βεστφαλιανού συστήματος των εθνών-κρατών και των σκληρών συνόρων και την αντικατάστασή τους με ομοσπονδιακά κράτη με πιο «μαλακά» σύνορα.
— Και η Τουρκία; Πόσο διατεθειμένη είναι να το δεχτεί αυτό, με μια, κατά τα λεγόμενά σας, κυβέρνηση που δεν διαθέτει αυτοπεποίθηση στο εσωτερικό; Είναι η πρόσφατη συμφωνία λήξης του πολέμου με το PKK μέρος αυτής της εξίσωσης;
Πιστεύω πως είναι: δείτε πώς η κατάθεση των όπλων από μεριάς PKK μετατοπίζει πλέον το κουρδικό ζήτημα εντός Τουρκίας από εμφύλια σύγκρουση στη σφαίρα των διαπραγματεύσεων. Και νομίζω ότι οι καλές σχέσεις μεταξύ Τουρκίας και Ιρακινού Κουρδιστάν αποτέλεσαν μέρος της εξίσωσης αυτής και μέρος μιας λύσης που θα μπορούσε να επιτρέψει επιτέλους κουρδικά δικαιώματα στην Τουρκία, χωρίς να απειλείται η εδαφική ακεραιότητα της Τουρκικής Δημοκρατίας, ακόμα κι αν αυτά είναι αρχικά μόνο μια επιστροφή στις πολιτισμικές παραχωρήσεις που είχε κάνει κάποτε η Άγκυρα προς τον κουρδικό πληθυσμό της ανατολικής Τουρκίας: κάποτε το Μάρντιν διέθετε πανεπιστήμιο όπου η διδασκαλία γινόταν στα κουρδικά, κάτι που ανέτρεπε δεκαετίες απαγόρευσης της δημόσιας χρήσης της κουρδικής γλώσσας. Νομίζω ότι η παραχώρηση πολιτισμικών δικαιωμάτων στους Κούρδους της Τουρκίας είναι ένα πολύ σημαντικό πρώτο βήμα προς τα πολιτικά δικαιώματα και προς κάποια μορφή αυτοδιάθεσης.
Γιουτζίν Ρόγκαν
Ισραήλ και Παλαιστίνη: Ένα απαιτητικό τανγκό
— Ας μιλήσουμε, τέλος, για τον ελέφαντα στο δωμάτιο: το Ισραήλ και την Παλαιστίνη. Έχετε υποστηρίξει ότι, ακριβώς επειδή το Ισραήλ είναι σήμερα εξαντλημένο, υπάρχει περιθώριο να αναδυθεί μια ισραηλινή αντιπολίτευση που θα πυροδοτήσει όλες τις ευνοϊκές αλλαγές που έχετε οραματιστεί για τη Μέση Ανατολή. Όμως είναι πασιφανές πως η 7η Οκτωβρίου λύγισε, εντός Ισραήλ, τη βούληση ακόμα και των πιο μάχιμων υπερασπιστών της συνύπαρξης, του ειρηνευτικού κινήματος. Ελάχιστοι θέλουν σήμερα έστω να σκεφτούν μια λύση δύο κρατών, πόσο μάλλον να την υλοποιήσουν. Και από την άλλη, δεν μπορώ να δω από πού θα προέλθει η στήριξη για συνεργασία με το Ισραήλ από την παλαιστινιακή πλευρά.
Αυτά είναι πραγματικά μεγάλα ερωτήματα, αλλά μην περιμένετε ακριβείς απαντήσεις σε αυτό το χρονικό σημείο της σύγχυσης. Τόσο πολλές δομές έχουν καταρρεύσει υπό το βάρος του πολέμου από τις 7 Οκτωβρίου 2023 και μετά, ο κονιορτός του πολέμου είναι ακόμα τόσο πυκνός, που το μόνο για το οποίο μπορούμε ίσως να είμαστε σίγουροι αυτή τη στιγμή είναι ότι η καταστροφή στη Γάζα είναι ολοκληρωτική.
Ας δούμε όμως πού βρισκόμαστε τώρα, στα τέλη του 2025:
Υπάρχει κατάπαυση του πυρός. Είναι σχεδόν άσεμνο να τη χαρακτηρίζουμε έτσι, γιατί οι ειδήσεις μάς λένε κάθε μέρα ότι στη Γάζα συνεχίζεται σχεδόν καθημερινά ο θάνατος. Και υπάρχουν συγκρούσεις μεταξύ του ισραηλινού στρατού και Ισραηλινών εποίκων στη Δυτική Όχθη, καθώς ο στρατός προσπαθεί να ανακόψει την ανεξέλεγκτη βία των δεύτερων, που καταστρέφει ζωές και περιουσίες. Ταυτόχρονα όμως υπάρχουν πραγματικοί περιορισμοί που εμποδίζουν το Ισραήλ να επανεισβάλει εντός της «κίτρινης γραμμής» του σχεδίου Γουίτκοφ στη Γάζα, διότι ο εξαιρετικά απρόβλεπτος πρόεδρος Τραμπ έχει βάλει το όνομά του σε αυτή την ειρηνευτική πρωτοβουλία και οι Ισραηλινοί δεν θέλουν να τον αποξενώσουν, ούτε να ρισκάρουν την αντίδρασή του, αφού ο Τραμπ έχει δείξει διάθεση να ασκήσει μεγαλύτερη πίεση στο Ισραήλ απ’ ό,τι οι προκάτοχοί του.
Αυτό λοιπόν που δημιουργείται τώρα είναι μια στιγμή όπου, για πρώτη φορά εδώ και δύο χρόνια, η ισραηλινή κυβέρνηση κινδυνεύει να λογοδοτήσει για τις αποτυχίες της στις 7 Οκτωβρίου: το ισραηλινό κοινό ζητά τη σύσταση ανεξάρτητης εξεταστικής επιτροπής. Ήδη, διάβαζα σήμερα [τέλη Νοεμβρίου του 2025] πως ο στρατός απομάκρυνε δέκα ανώτερους αξιωματικούς για τις αποτυχίες τους στην κρίση ασφαλείας που οδήγησε στην 7η Οκτωβρίου. Άρα ήδη ένας από τους ισχυρότερους και πιο αξιόπιστους θεσμούς στο Ισραήλ αρχίζει να λαμβάνει προληπτικά μέτρα ενόψει του απολογισμού, δείχνοντας ότι αντιμετωπίζει σοβαρά τις αποτυχίες του και απομακρύνοντας πρόσωπα. Όλα τα σημάδια λοιπόν δείχνουν ότι το Ισραήλ βρίσκεται στο χείλος μιας μεγάλης εσωτερικής πολιτικής κρίσης.
Ταυτοχρόνως, η ισραηλινή κυβέρνηση δέχεται πιέσεις εκ των έσω: η κόντρα για στράτευση των υπερορθόδοξων Χαρεντίμ, για παράδειγμα, ωθεί τα ορθόδοξα κόμματα να αποχωρήσουν από την κυβέρνηση σε ένδειξη διαμαρτυρίας. Την ίδια στιγμή, τα ηγετικά κινήματα των εποίκων απειλούν κι αυτά να αποχωρήσουν από την κυβέρνηση εξαιτίας της καταστολής των εποίκων στη Δυτική Όχθη από τον ισραηλινό στρατό. Βλέπετε λοιπόν όλα αυτά τα σημάδια μιας πίεσης: ακόμη και ο αιώνιος επιζών Νετανιάχου δεν θα μπορέσει να τα αντέξει επ’ άπειρον.
Θα περίμενα, λοιπόν, πως το Ισραήλ θα οδηγηθεί σε πρόωρες εκλογές το 2026, με την κυβέρνηση να καταρρέει υπό το βάρος των ίδιων της των αντιφάσεων. Ο Νετανιάχου έχει αψηφήσει τους νόμους της βαρύτητας για απίστευτα μεγάλο χρονικό διάστημα, αλλά τελικά ακόμη κι αυτός θα λυγίσει.
Και τότε θα υπάρξει μια στιγμή κατά την οποία οι Ισραηλινοί ψηφοφόροι θα έχουν εκείνοι τον λόγο για το μέλλον της Μέσης Ανατολής. Διότι καμία πίεση από τη Βρετανία ή τη Γαλλία δεν θα αλλάξει την πολιτική του Ισραήλ. Το μόνο πράγμα που μπορεί να αλλάξει την πολιτική του Ισραήλ είναι οι ίδιοι οι Ισραηλινοί ψηφοφόροι. Υπό αυτή την έννοια, το Ισραήλ είναι μια εξαιρετικά δυναμική δημοκρατία. Κι αν οι Ισραηλινοί απεχθάνονται κάτι περισσότερο από το να τους λέει ψέματα η ίδια τους η κυβέρνηση, είναι η εξωτερική πίεση από τρίτους.
Αυτό λοιπόν που μπορώ να κάνω εγώ από το ερημητήριο της πανεπιστημιακής μου φούσκας, αλλά κι εσείς, είναι να απευθύνομαι σε κάθε κεντρώο και κάθε φιλελεύθερο Ισραηλινό φίλο και αναλυτή που ξέρω και να τους στηρίζω ώστε να αμφισβητήσουν αυτή την κυβέρνηση προβάλλοντας καλύτερες ιδέες, κάνοντας τη δουλειά που οφείλει να κάνει η αντιπολίτευση σε μια δημοκρατία: να προσφέρει μια αξιόπιστη εναλλακτική. Και η εναλλακτική στο όραμα του Νετανιάχου, εφόσον δεν κινηθεί ακόμα πιο δεξιά, μόνο βελτίωση μπορεί να είναι.
Αυτοί οι φιλελεύθεροι Ισραηλινοί εξακολουθούν να υπάρχουν. Και τώρα είναι η στιγμή που πρέπει να οργανωθούν και να προετοιμαστούν, γιατί έχουν καθήκον όχι μόνο απέναντι στη χώρα τους, αλλά και απέναντι στην περιοχή. Έχουν καθήκον να σταματήσουν τις φονικές πολιτικές της κυβέρνησης Νετανιάχου, να οικοδομήσουν πάνω στα ακούσια κέρδη των πράξεών της και να επιτρέψουν στο Ισραήλ να ενταχθεί πιο άνετα από ποτέ στην περιοχή του.
Αν κάτι μας έδειξαν οι Συμφωνίες του Αβραάμ, είναι ότι τα κράτη της Μέσης Ανατολής δεν αντιτίθενται πλέον στο Ισραήλ γι’ αυτό που είναι. Αποδέχονται το εβραϊκό κράτος. Αντιτίθενται στο Ισραήλ γι’ αυτά που κάνει. Αν λοιπόν το Ισραήλ πράξει διαφορετικά, οι αραβικές χώρες θα εξομαλύνουν τις σχέσεις τους μαζί του και το ίδιο δεν θα χρειάζεται πλέον να βρίσκεται σε μια μόνιμη κατάσταση στρατιωτικοποίησης, όπως συμβαίνει από το 1948. Θα μπορέσει επιτέλους να βασιστεί στο γεγονός ότι είναι η ισχυρότερη οικονομία και το ισχυρότερο κράτος στην περιοχή και να επιτύχει την πολιτική και οικονομική κυριαρχία που συνεπάγονται περισσότερα από εβδομήντα συναπτά έτη εξαιρετικά θετικής ανάπτυξης. Το Ισραήλ είναι η υπερδύναμη της Μέσης Ανατολής· δεν θα χρειάζεται πλέον να ζει σε μόνιμη υπαρξιακή κρίση ασφαλείας.
— Όντως ακούγονται κάπως αισιόδοξα όλα αυτά, αλλά, με το χέρι στην καρδιά, ποιος στην Παλαιστίνη θα ήταν διατεθειμένος να χορέψει αυτό το τανγκό;
Ξέρετε, θα εκπλαγείτε από το πόσο πραγματιστές είναι οι Παλαιστίνιοι. Αν μπορούσαν να αντικαταστήσουν την κατοχή με μια κανονική ζωή —δηλαδή ένα κυρίαρχο παλαιστινιακό κράτος, όπου δεν θα υπήρχαν ισραηλινές ένοπλες δυνάμεις να περιπολούν στο έδαφός τους και να στήνουν συνεχώς σημεία ελέγχου—, αν μπορούσαν να πηγαινοέρχονται ελεύθερα από και προς τα αεροδρόμια, να διασχίζουν σύνορα, να κατέχουν ένα παλαιστινιακό διαβατήριο που θα τους έδινε πλήρη πρόσβαση στη διεθνή κοινότητα, όπως θεωρούμε δεδομένο όλοι εμείς οι υπόλοιποι…
Εσείς κι εγώ ζούμε προνομιούχες ζωές, που τις θεωρούμε αυτονόητες. Το γεγονός ότι μπορούμε να αποφασίσουμε να πάμε διακοπές, να πάρουμε το διαβατήριό μας και να πάμε στο αεροδρόμιο γνωρίζοντας ότι θα μας το σφραγίσουν χωρίς κανείς να φέρει αντίρρηση.... Οι Παλαιστίνιοι δεν γνώρισαν ποτέ τους κάτι τέτοιο. Εγώ σας βάζω εδώ ένα στοίχημα: δώστε τους κανονικότητα και θα αποδεχθούν το 22% της περιοχής ως το κυρίαρχο κράτος τους, χωρίς να αφήσουν και τους τζιχαντιστές να κάνουν κουμάντο. Είναι πραγματιστές.
— Δεν θα έπρεπε να βοηθήσει η Ιορδανία; Είναι δίπλα· κι έχει έναν τεράστιο, «κανονικοποιημένο», για να χρησιμοποιήσω τον όρο σας, παλαιστινιακό πληθυσμό.
Συμφωνώ απολύτως. Και το δικό μου όραμα για ένα κυρίαρχο παλαιστινιακό κράτος είναι ένα κράτος με ανοιχτά σύνορα τόσο προς το Ισραήλ όσο και προς την Ιορδανία: ελεύθερη ροή προσώπων, αγαθών, κεφαλαίων και ιδεών μεταξύ Ιορδανίας, Παλαιστίνης και Ισραήλ — ένα είδος Μπενελούξ της Μέσης Ανατολής. Θα ήταν ένα απίστευτα γόνιμο και παραγωγικό τρίγωνο χωρών που, αντί να απεργάζονται σχέδια η μία εναντίον της άλλης, θα είχαν κοινό συμφέρον να συνεργάζονται. Κι αν μου επιτρέπετε, αυτό δεν είναι ιδεαλισμός· είναι πραγματισμός. Το status quo δεν είναι βιώσιμο. Η κατοχή οδηγεί σε 7η Οκτωβρίου.
— Όμως δεν μπορώ παρά να κάνω εδώ και πάλι τον συνήγορο του διαβόλου. Το 2005 είχαμε πλήρη αποχώρηση των ισραηλινών στρατευμάτων και πλήρη απομάκρυνση κάθε ισραηλινής παρουσίας από τη Γάζα. Και είδαμε πώς κατέληξε αυτό.
Χαίρομαι που το ρωτάτε αυτό, γιατί όλοι θέτουν πάντα αυτό το ερώτημα, λες και οι Ισραηλινοί αποχώρησαν για να προωθήσουν, δήθεν, την ειρήνη. Εγώ θα υποστήριζα ότι το Ισραήλ έπραξε έτσι ακριβώς για να δημιουργήσει προβλήματα: χωρίς διαπραγμάτευση με την Παλαιστινιακή Αρχή —ώστε να της στερήσει τη νομιμοποίηση που θα είχε, αν είχε επιβλέψει την πλήρη αποχώρηση των Ισραηλινών και την πλήρη απελευθέρωση της Γάζας— και ενθαρρύνοντας την ανάπτυξη της Χαμάς ως αντιπάλου της Παλαιστινιακής Αρχής, που ελεγχόταν από τη Φατάχ.
Και αυτό συνεχίστηκε έκτοτε: διότι, όταν έχεις μια διχασμένη Παλαιστίνη, της στερείς τη δυνατότητα να διεκδικήσει αξιοπρεπώς τη δημιουργία παλαιστινιακού κράτους. Δεν χρειάζεται να σας πω ότι ο Αριέλ Σαρόν —ο άνθρωπος που στήριξε τις χριστιανικές πολιτοφυλακές στη σφαγή των Παλαιστινίων της Σάμπρα και της Σατίλα στον Λίβανο— δεν είχε ποτέ την παραμικρή πρόθεση να προσφέρει στους Παλαιστινίους έστω και ένα δράμι αυτονομίας. Η αποχώρησή του από τη Γάζα το 2005 ήταν πράξη υπονόμευσης, όχι ειρήνευσης.
Όμως οι περισσότεροι έποικοι δεν είναι ζηλωτές· είναι οικονομικοί έποικοι: αυτοί θα σηκωθούν και θα φύγουν. Κι αν ο ισραηλινός στρατός δεν βρίσκεται πλέον εκεί για να προστατεύσει τους φανατικούς που σήμερα παρανομούν στην Παλαιστίνη, αυτοί θα συλλαμβάνονται από την παλαιστινιακή αστυνομία και θα οδηγούνται σε παλαιστινιακές φυλακές. Κι αν κριθούν ένοχοι από Παλαιστίνιο δικαστή, θα εκτίσουν ποινή φυλάκισης στην Παλαιστίνη, όπως ακριβώς κάθε Παλαιστίνιος που παραβιάζει τον νόμο στο Ισραήλ οδηγείται ενώπιον ισραηλινού δικαστή και σε ισραηλινή φυλακή. Αυτό κάνουν τα κυρίαρχα κράτη. Και σας βάζω στοίχημα ότι οι περισσότεροι έποικοι δεν θα ήθελαν κάτι τέτοιο. Θα σηκωθούν, λοιπόν, και θα φύγουν. Έτσι οι οικισμοί θα μετατραπούν σταδιακά σε μεικτές κοινότητες· και αυτό, με τη σειρά του, θα μετριάσει τη συμπεριφορά των ανθρώπων: γιατί τίποτα δεν υπονομεύει το μίσος όσο η γειτονία. Το να ζεις ξαφνικά δίπλα σε ανθρώπους που νομίζεις ότι μισείς μπορεί να αλλάξει ολόκληρο τον τρόπο με τον οποίο έβλεπες τον κόσμo.
11°
