Γιατί το ιρανικό καθεστώς αντέχει – ακόμη – ενώ οι διαδηλώσεις φουντώνουν
Παρά τις μαζικές διαδηλώσεις σε ολόκληρη τη χώρα, τη σκληρή καταστολή και την κλιμακούμενη διεθνή πίεση, στο εσωτερικό του Ιράνδεν διαφαίνονται – τουλάχιστον προς το παρόν – ρωγμές ικανές να οδηγήσουν σε κατάρρευση. Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα διπλωματών, αναλυτών και περιφερειακών πηγών που μιλούν στο Reuters, περιγράφοντας ένα σύστημα εξουσίας βαθιά θωρακισμένο, ακόμη κι αν βρίσκεται σε ιστορικά δύσκολη φάση.
Η πίεση προς το Ιράν έχει αυξηθεί κατακόρυφα τους τελευταίους μήνες. Στις εσωτερικές κοινωνικές εκρήξεις προστέθηκαν οι απειλές του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ για στρατιωτική δράση, μετά τη βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων που ξέσπασαν στα τέλη Δεκεμβρίου. Οι κινητοποιήσεις ακολούθησαν ένα ήδη φορτισμένο περιβάλλον, έπειτα από ισραηλινά και αμερικανικά πλήγματα την προηγούμενη χρονιά σε πυρηνικές εγκαταστάσεις και ανώτατα στελέχη του ιρανικού μηχανισμού.
Κι όμως, όπως σημειώνουν οι αναλυτές, η κρίσιμη προϋπόθεση για την πτώση ενός τόσο εδραιωμένου συστήματος – η αποσκίρτηση τμημάτων της κρατικής και στρατιωτικής ελίτ – δεν έχει ακόμη εμφανιστεί. Ένας Ιρανός αξιωματούχος δήλωσε στο Reuters ότι περίπου 2.000 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί από την έναρξη των διαδηλώσεων, αποδίδοντας τους θανάτους σε «τρομοκρατικά στοιχεία». Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ωστόσο, κάνουν λόγο για τουλάχιστον 600 νεκρούς, ενώ η ανεξάρτητη επαλήθευση των αριθμών παραμένει αδύνατη.
Η ανθεκτικότητα του καθεστώτος στηρίζεται σε ένα πολυεπίπεδο πλέγμα ασφαλείας, με πυρήνα τους Φρουρούς της Επανάστασης και την παραστρατιωτική πολιτοφυλακή Μπασίτζ. Μαζί αριθμούν σχεδόν 1.000.000 άτομα, ένα μέγεθος που, όπως εξηγεί ο Βάλι Νασρ, καθιστά εξαιρετικά δύσκολη οποιαδήποτε εξωτερική παρέμβαση χωρίς εσωτερική ρήξη. «Για να πετύχει κάτι τέτοιο, χρειάζονται διαδηλώσεις για πολύ μεγαλύτερο διάστημα και, κυρίως, διάσπαση του κράτους. Κάποια τμήματα, ιδίως των δυνάμεων ασφαλείας, πρέπει να αποσκιρτήσουν», λέει χαρακτηριστικά.
Ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ, σήμερα 86 ετών, έχει επιβιώσει από αλλεπάλληλα κύματα κοινωνικής αναταραχής. Η σημερινή εξέγερση είναι η πέμπτη μεγάλης κλίμακας από το 2009, γεγονός που, κατά τον Πολ Σάλεμ, αποδεικνύει τη συνοχή αλλά και τη σκληρότητα ενός συστήματος που αντιμετωπίζει μια βαθιά, άλυτη εσωτερική κρίση.
Για να ανατραπεί αυτή η ισορροπία, οι διαδηλωτές θα έπρεπε να υπερκεράσουν πλεονεκτήματα δεκαετιών: ισχυρούς θεσμούς, μια υπολογίσιμη κοινωνική βάση πιστή στη θεοκρατική εξουσία και το μέγεθος μιας χώρας 90 εκατομμυρίων κατοίκων. Όπως επισημαίνει ο πρώην Αμερικανός διπλωμάτης και ειδικός στο Ιράν Άλαν Άιρ, η επιβίωση δεν ταυτίζεται με τη σταθερότητα. Το Ιράν βρίσκεται αντιμέτωπο με μία από τις σοβαρότερες κρίσεις από το 1979.
Οι οικονομικές κυρώσεις έχουν στραγγαλίσει την οικονομία χωρίς ορατό δρόμο ανάκαμψης, ενώ γεωπολιτικά η χώρα πιέζεται από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Το πυρηνικό της πρόγραμμα έχει υποστεί πλήγματα και ο περιφερειακός «Άξονας της Αντίστασης» εμφανίζεται αποδυναμωμένος, μετά τις απώλειες συμμάχων σε Λίβανο, Συρία και Γάζα. Ο Νασρ εκτιμά ότι το καθεστώς δεν έχει φτάσει ακόμη στη «στιγμή της πτώσης», αλλά παραδέχεται ότι εισέρχεται σε μια περίοδο εξαιρετικά δύσκολης πορείας.
Οι διαδηλώσεις ξεκίνησαν στις 28 Δεκεμβρίου, με αφορμή την εκτίναξη των τιμών, και γρήγορα μετατράπηκαν σε ανοιχτή αμφισβήτηση της θεοκρατικής εξουσίας. Η βίαιη καταστολή διέβρωσε περαιτέρω την ήδη τραυματισμένη νομιμοποίηση του καθεστώτος. Σύμφωνα με την οργάνωση HRANA, έχουν επιβεβαιωθεί 573 θάνατοι – 503 διαδηλωτών και 69 μελών των δυνάμεων ασφαλείας – καθώς και πάνω από 10.000 συλλήψεις.
Αυτό που διαφοροποιεί τη σημερινή συγκυρία, λένε οι αναλυτές, είναι η ανοιχτή εμπλοκή του Τραμπ. Ο Αμερικανός πρόεδρος έχει προειδοποιήσει ότι η αιματοχυσία θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και σε αμερικανική παρέμβαση. Σύμφωνα με αμερικανική πηγή, ο Τραμπ αναμένεται να συζητήσει τις επιλογές του με ανώτερους συμβούλους, ενώ έχει απειλήσει και με δασμούς σε χώρες που συνεχίζουν να εμπορεύονται με το Ιράν – με την Κίνα να παραμένει ο βασικός εμπορικός του εταίρος.
Σε αυτό το πλαίσιο επανέρχεται, σε κύκλους της Ουάσιγκτον και της Ιερουσαλήμ, η ιδέα ενός «μοντέλου Βενεζουέλας»: απομάκρυνση της κορυφής της εξουσίας, με ταυτόχρονο μήνυμα προς τον κρατικό μηχανισμό ότι μπορεί να παραμείνει στη θέση του αν συνεργαστεί. Ωστόσο, όπως προειδοποιούν διπλωμάτες και αναλυτές, ένα τέτοιο σενάριο προσκρούει σε ένα βαθιά εδραιωμένο κράτος ασφαλείας και στον κίνδυνο διάσπασης της χώρας κατά εθνοτικές και θρησκευτικές γραμμές, ιδιαίτερα σε κουρδικές και σουνιτικές περιοχές.
Για την ώρα, οι περιορισμοί είναι υπαρκτοί. Οι αμερικανικές στρατιωτικές δυνάμεις είναι ήδη επιβαρυμένες σε άλλα μέτωπα, αν και οι ανακατατάξεις μπορούν να γίνουν γρήγορα. Ο αναλυτής Ντέιβιντ Μακόβσκι εκτιμά ότι αν ο Τραμπ κινηθεί, θα προτιμήσει ένα σύντομο, υψηλής έντασης πλήγμα αντί για μια παρατεταμένη εκστρατεία. «Αναζητά μια κίνηση-σοκ που θα αλλάξει το παιχνίδι. Το ερώτημα είναι ποια θα μπορούσε να είναι αυτή», λέει.
Οι επιλογές κυμαίνονται από πιέσεις στη ναυτιλία και στις εξαγωγές πετρελαίου, μέχρι στοχευμένα στρατιωτικά ή κυβερνο-πλήγματα, αλλά και πιο «ήπιες» κινήσεις, όπως η αποκατάσταση της πρόσβασης στο διαδίκτυο μέσω Starlink για να επικοινωνούν οι διαδηλωτές. Όλες, ωστόσο, ενέχουν σοβαρούς κινδύνους.
Όπως συνοψίζει ο Μακόβσκι, «ο Τραμπ χρησιμοποιεί άλλοτε τις απειλές για να καθυστερήσει αποφάσεις, άλλοτε για να αποτρέψει και άλλοτε για να δείξει ότι προετοιμάζεται να επέμβει. Αυτή τη στιγμή, απλώς δεν ξέρουμε ποιο από τα τρία ισχύει».
5°
