Βραζιλία: Ο Ζαΐρ Μπολσονάρου ξανά στη φυλακή

Ο Λούλα ντα Σίλβα κυβερνά τη Βραζιλία με αριστερή-σοσιαλδημοκρατική ατζέντα, αλλά με ισχυρή αντιπολίτευση στο Κογκρέσο, με έντονα πολωμένο κλίμα και με τη Δικαιοσύνη, ιδίως το Ανώτατο Δικαστήριο (STF, Supremo Tribunal Federal) και τον εκλογικό μηχανισμό (TSE, Tribunal Superior Eleitoral), σε κεντρικό ρόλο: αφού έκρινε τον Ζαΐρ Μπολσονάρου μη εκλέξιμο μέχρι το 2030, τον καταδίκασε σε 27 χρόνια και 3 μήνες φυλάκιση για απόπειρα ανατροπής της δημοκρατικής τάξης.

Η κοινωνία είναι διχασμένη σχεδόν σε δύο ίσα μέρη: δημοσκόπηση της Datafolha τον περασμένο Αύγουστο έδειξε 48% υπέρ φυλάκισης του, 46% κατά. Και παρότι ο πρώην πρόεδρος βρίσκεται στη φυλακή, υπάρχει ακόμη ένας σκληρός πυρήνας οπαδών· χωρίς ωστόσο μαζικές διαδηλώσεις. Το μπλοκ του Μπολσονάρου εμφανίζει σταδιακή φθορά χωρίς αυτό να σημαίνει υποχώρηση της άκρας δεξιάς στη Βραζιλία.

Ο Μπολσονάρου καταδικάστηκε για την αμφισβήτηση εκλογών του 2022 και για δημιουργία κλίματος ανατροπής της εκλεγμένης κυβέρνησης: μετά την ήττα του στις 30 Οκτωβρίου του 2022 με 49,1% έναντι 50,9% του Λούλα προσπάθησε να πείσει τους Βραζιλιάνους ότι οι ηλεκτρονικές κάλπες ήταν «πειραγμένες» χωρίς ωστόσο να διαθέτει συγκεκριμένες αποδείξεις. Από το βράδυ των εκλογών ξεκίνησαν μπλόκα φορτηγατζήδων και διαδηλώσεις σε όλη τη χώρα, με αίτημα στρατιωτική επέμβαση για να μείνει ο Μπολσονάρου στην εξουσία: οι Βραζιλιάνοι είναι συνηθισμένοι στα πραξικοπήματα· από την πτώση της μοναρχίας το 1889, έχουν συμβεί καμιά 15ριά μαζί με τις απόπειρες. Έτσι, το 2022 στο σπίτι του πρώην υπουργού Δικαιοσύνης και ασφαλείας Anderson Torres βρέθηκε σχέδιο προεδρικού διατάγματος που προέβλεπε κήρυξη «κατάστασης άμυνας» (estado de defesa, συνταγματικό μέτρο "έκτακτης ασφάλειας") στο Ανώτατο Εκλογικό Δικαστήριο, αμφισβήτηση των αποτελεσμάτων και de facto δυνατότητα ακύρωσης των εκλογών.

Στη συνέχεια η αστυνομία και το δικαστήριο το χρησιμοποίησαν ως αποδεικτικό στοιχείο για σχέδιο πραξικοπήματος, όχι απλό τεκμήριο «νομικού brainstorming»· κι από ό,τι φάνηκε από τα στοιχεία της Operation Tempus Veritatis (2024) και τις καταθέσεις του υπασπιστή του, Mauro Cid, ο Μπολσονάρου παρουσίασε στους επικεφαλής των τριών Όπλων σχέδιο κήρυξης «estado de defesa/estado de sítio» (το estado de sítio είναι αυστηρότερη μορφή κατάστασης εξαίρεσης, αντίστοιχη με "κατάσταση πολιορκίας"), με παράλληλη σύλληψη δικαστών και πολιτικών αντιπάλων και δημιουργία «Επιτροπής Εκλογικής Κανονικότητας». Ο δε ναύαρχος Almir Garnier φέρεται να προσφέρθηκε να θέσει το Ναυτικό στη διάθεση του προέδρου, ενώ ο αρχηγός του Στρατού Freire Gomes και της Αεροπορίας αντιτάχθηκαν: ο Gomes απείλησε ακόμη και με σύλληψη του Μπολσονάρου. Τελικά, στις 8 Ιανουαρίου 2023(όχι 6 Ιανουαρίου - αυτό είναι η αμερικανική ημερομηνία) χιλιάδες οπαδοί του Μπολσονάρου εισέβαλαν στο Κογκρέσο, στο Προεδρικό Μέγαρο και στο Ανώτατο Δικαστήριο στην Μπραζίλια, καταστρέφοντας έπιπλα και έργα τέχνης με στόχο τη δημιουργία χάους και πίεσης ώστε ο στρατός και η αστυνομία να αναλάβουν δράση και να ανατρέψουν την κυβέρνηση του Λούλα.

Υπενθυμίζω εδώ ότι ο Λούλα κέρδισε τις εκλογές μετά την απελευθέρωσή του από τη φυλακή όπου είχε οδηγηθεί το 2018 μετά από καταδίκη για διαφθορά: ο Λούλα φερόταν να είχε δεχτεί διαμέρισμα ως δωροδοκία από την κατασκευαστική Odebrecht (και την OAS) σε αντάλλαγμα για δημόσιες συμβάσεις. Η ποινή που εξέδωσε ο τότε δικαστής Sérgio Moro, ο οποίος αργότερα έγινε υπουργός Δικαιοσύνης του Bolsonaro, για παθητική δωροδοκία και ξέπλυμα χρήματος ήταν 9 χρόνια και 6 μήνες. Αλλά, αν και μετά την έφεση αυξήθηκε σε 12 χρόνια και 1 μήνα, εντέλει ο Λούλα έμεινε στη φυλακή 580 ημέρες: το Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο ακύρωσε όλες τις καταδίκες του στις 8 Μαρτίου 2021 αναγνωρίζοντας ότι ο Moro δεν ήταν αμερόληπτος (η απόφαση αφορούσε τόσο ζήτημα αρμοδιότητας όσο και μεροληψίας). Έτσι μπόρεσε να ξανακατεβεί στις εκλογές του 2022 μολονότι η φυλάκισή του είχε ανοίξει τον δρόμο για τον Bolsonaro και πολλοί οπαδοί του είχαν απογοητευτεί πικρά.

Επιστρέφω στην υπόθεση του Μπολσονάρου. Το Ανώτατο Δικαστήριο απέδωσε την επίθεση στην οργανωμένη εκστρατεία του Μπολσονάρου με τις ψευδείς καταγγελίες και περιέλαβε στο κατηγορητήριο και στην τελική απόφαση εναντίον του σχέδιο δολοφονίας του Λούλα, του αντιπροέδρου Αλκμίν και του δικαστή Alexandre de Moraes. Ο Μπολσονάρο καταδικάστηκε όχι μόνο για «απόπειρα πραξικοπήματος», αλλά και ως επικεφαλής ένοπλης εγκληματικής οργάνωσης με στόχο την κατάργηση του δημοκρατικού πολιτεύματος και του κράτους δικαίου.

Ο ίδιος αρνήθηκε ότι επρόκειτο για απόπειρα πραξικοπήματος ισχυριζόμενος ότι «συζητούσε εναλλακτικούς, συνταγματικούς τρόπους» για να παραμείνει πρόεδρος και έκανε λόγο για «πολιτική δίωξη», κάτι που έκτοτε επαναλαμβάνουν οι οπαδοί του και ένα μέρος της διεθνούς δεξιάς τύπου Ντόναλντ Τραμπ. Όπως είπα, ο Μπολσονάρου διαθέτει ευρεία κοινωνική βάση που συχνά περιγράφεται ως "bíblia, boi, bala" (Βίβλος, βοδινό, σφαίρες): πρόκειται για θρησκευομένους, κυρίως Ευαγγελιστές και Πεντηκοστιανούς που καθοδηγούνται από ισχυρούς πάστορες και μεγάλες εκκλησίες οι οποίες τον θεωρούν τον μοναδικό υπερασπιστή των χριστιανικών αξιών που μπορεί να επιτεθεί αποτελεσματικά κατά της ατζέντας των ΛΟΑΤΚΙ και του φεμινισμού. Ανάμεσα στους υποστηρικτές του είναι μεγάλοι κτηματίες και αγροβιομήχανοι που νιώθουν ότι πιέζονται από τους περιβαλλοντικούς περιορισμούς και από τα δικαιώματα των ιθαγενών στη γη. Εξάλλου, ο Μπολσονάρου, ως εκπρόσωπος της δεξιάς παράταξης και πρώην λοχαγός ενσαρκώνει τον Νόμο και την Τάξη προσελκύοντας αστυνομικούς, στρατιωτικούς και οπαδούς της οπλοκατοχής που ζητούν σκληρή καταστολή της εγκληματικότητας.

Οπωσδήποτε, τον στηρίζει και ένα μέρος της μεσαίας και μεσοανώτερης τάξης, κυρίως λευκοί άνδρες στις νότιες και νοτιοανατολικές πολιτείες που επιδιώκουν χαμηλή φορολογία και αντι-woke πολιτισμικής ατζέντας. Τέλος, αν οι φτωχότερες περιοχές στα βορειοανατολικά έγειραν προς τον Λούλα, ο Μπολσονάρου προσέλκυσε πολλούς φτωχούς με συνθήματα εναντίον του συστήματος και της διαφθοράς μαζί με μεσοαστικές ηθικές αξίες. Έτσι, σήμερα, ενώ βρίσκεται στη φυλακή μαζί με τους συνεργάτες του, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι ένα ποσοστό 30–40% των Βραζιλιάνων τον βλέπει σαν θύμα της αριστερόστροφης Δικαιοσύνης.

Η εισβολή των οπαδών του Μπολσονάρου στο Κογκρέσο και το αφήγημα περί κλοπής των εκλογών συγκρίνεται αναπόφευκτα με παρόμοια γεγονότα που εκτυλίχθηκαν στις ΗΠΑ την τελευταία πενταετία. Τόσο ο Ζαΐρ Μπολσονάρου όσο και το Ντόναλντ Τραμπ (η σωστή πτώση είναι "ο Ντόναλντ Τραμπ"), και ο κύκλος του καθενός, κατηγορούνται για κατάχρηση εξουσίας και διασπορά ψευδών ειδήσεων, ενώ γίνεται συχνά σύγκριση των δύο προσωπικοτήτων οι οποίες βρίσκονται καθημερινά στην επικαιρότητα όχι μόνο λόγω της πολιτικής τους δράσης αλλά και λόγω της κακής τους διαγωγής.

Το τελευταίο κατόρθωμα του Ζαΐρ Μπολσονάρου, ο οποίος από τον περασμένο Σεπτέμβριο βρισκόταν με βραχιολάκι σε κατ’ οίκον περιορισμό και όχι στη φυλακή, ήταν η καταστροφή του βραχιολιού η οποία έγινε αιτία να ξαναοδηγηθεί στη φυλακή. Ο ίδιος ισχυρίστηκε ότι είχε «ψυχωσικό επεισόδιο» λόγω φαρμάκων, αλλά το δικαστήριο δεν επείσθη.