Πενήντα χρόνια από την Επιχείρηση Κόνδωρ

Η Επιχείρηση Κόνδωρ ήταν μια σειρά επιχειρήσεων που διεξήχθησαν από τις στρατιωτικές δικτατορίες της Νότιας Αμερικής τη δεκαετία του 1970 και στις αρχές του 1980 με την υποστήριξη των ΗΠΑ. Η εκπόνηση και η εφαρμογή της Επιχείρησης το 1975 σηματοδότησε το αποκορύφωμα του Ψυχρού Πολέμου: στόχος του ήταν η καταστολή, η δίωξη και η εξόντωση αριστερών, σοσιαλιστών, κομμουνιστών και άλλων αντιφρονούντων στη Χιλή, την Αργεντινή, την Ουρουγουάη, την Παραγουάη, τη Βολιβία και τη Βραζιλία, στο πλαίσιο της αναχαίτισης του κομμουνισμού. Η Επιχείρηση Κόνδωρ, το όνομα του οποίου οφείλεται στο «εθνικό σύμβολο» πολλών λατινοαμερικανικών χωρών, ήταν μια συντονισμένη προσπάθεια μεταξύ των αυταρχικών καθεστώτων της Λατινικής Αμερικής να αποτρέψουν εκλογικά αποτελέσματα όπως εκείνο της Χιλής το 1973 το οποίο ανετράπη με το βίαιο στρατιωτικό πραξικόπημα του Αουγκούστο Πινοτσέτ. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, μέσω της CIA, ενθάρρυναν τον Κόνδορα· όσο για το αμερικανικό Υπουργείο Εξωτερικών, παρείχε υλικοτεχνική υποστήριξη, εκπαίδευση και πληροφορίες στις δικτατορίες της περιοχής, καθώς και βοήθεια στα δίκτυα παρακολούθησης.

© EPA PHOTO AFP/HO/lc/cg

Από το 1975 όταν εφαρμόστηκε ο Κόνδωρ, πολλοί αντιφρονούντες απήχθησαν, βασανίστηκαν και δολοφονήθηκαν. Οι περισσότεροι σοροί δεν βρέθηκαν ποτέ, γεγονός που οδήγησε στη δημιουργία του όρου «Desaparecidos» (Εξαφανισμένοι). Όσοι αντιφρονούντες κατέφευγαν σε γειτονικές χώρες ή στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη συχνά συλλαμβάνονταν και εκτελούνταν ή έπεφταν θύμα τρομοκρατικών ενεργειών: χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η δολοφονία του Χιλιανού πρώην υπουργού Orlando Letelier το 1976 στην Ουάσινγκτον, με έκρηξη βόμβας στο αυτοκίνητό του. Επίσης, σε πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής δημιουργήθηκαν μυστικά κέντρα κράτησης, όπου οι κρατούμενοι βασανίζονταν με ηλεκτροσόκ, εικονικές εκτελέσεις και σεξουαλική βία. Αν και ο ακριβής αριθμός των θυμάτων δεν είναι γνωστός, εκτιμάται ότι δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι εξαφανίστηκαν ή δολοφονήθηκαν και εκατοντάδες χιλιάδες υπέστησαν διώξεις και βασανιστήρια. Ορισμένες πηγές αναφέρουν τουλάχιστον 60.000 νεκρούς, με τους μισούς από αυτούς στην Αργεντινή. Ως εκ τούτου, η Επιχείρηση Κόνδωρ θεωρείται μία από τις σοβαρότερες παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη Λατινική Αμερική. Από τη δεκαετία του 2000, πρώην στρατιωτικοί και πολιτικοί αξιωματούχοι των καθεστώτων αυτών καταδικάστηκαν για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας: μεταξύ αυτών ήταν 27 άτομα που καταδικάστηκαν ερήμην στην Ιταλία το 2016. Οι δίκες και οι καταδίκες άργησαν πάρα πολύ: ο Χόρχε Ραφαέλ Βιντέλα, ως ενορχηστρωτής του Βρώμικου Πολέμου, πέθανε στη φυλακή όπως και ο Ρεϊνάλντο Μπινιόνε (Στρατηγός, Πρόεδρος της Αργεντινής το 1982-1983) και ο Σαντιάγο Ομάρ Ριβέρος, ενώ ο συνταγματάρχης Μανουέλ Κορντέρο Πιατσεντίνι εκτίει ακόμα την ποινή του. Ο Μανουέλ Σεπούλβεντα καταδικάστηκε σε 529 χρόνια φυλάκιση και πέθανε στη φυλακή το 2015. Η Αργεντινή και η Χιλή ήταν οι χώρες με τις περισσότερες καταδίκες.

«Εξαφανισμένοι» της Επιχείρησης Κόνδωρ © EPA/ELVIS GONZALEZ

Η Επιχείρηση περιλάμβανε τουλάχιστον έξι χώρες, όπου είχαν στηθεί στρατιωτικές δικτατορίες εκείνη την περίοδο: εκτός από τη Χιλή με τον Αουγκούστο Πινοσέτ (δικτάτορας από το 1973 έως το 1990), στην Αργεντινή επικράτησε ο Χόρχε Ραφαέλ Βιντέλα (δικτάτορας από το 1976 έως το 1981), στη Βολιβία ο Ούγκο Μπάνσερ Σουάρες (δικτάτορας από το 1971 έως το 1978), στη Βραζιλία ο Ερνέστο Γκαϊζέλ (πρόεδρος από το 1974 έως το 1979), στην Ουρουγουάη ο Χουάν Μαρία Μπορντάμπερι (δικτάτορας από το 1973 έως το 1976) και στην Παραγουάη ο Αλφρέντο Στρέσνερ (δικτάτορας από το 1954 έως το 1989). Συμμετοχή είχαν επίσης η Κολομβία και το Περού. Μεταξύ των επιφανέστερων θυμάτων ήταν, εκτός από τον Ορλάντο Λετελιέρ, πρώην υπουργός της κυβέρνησης Αλιέντε στη Χιλή, ο αριστερός εθνικιστής Χουάν Χοσέ Τόρρες, πρώην πρόεδρος της Βολιβίας που δολοφονήθηκε στην Αργεντινή το 1976, ο Σίλβιο Φροντίτσι Αργεντινός δικηγόρος και ακαδημαϊκός που δολοφονήθηκε από το δικτατορικό καθεστώς, ο Ενρίκε Ροδρίγκες Λαρέτα, Ουρουγουανός δημοσιογράφος που εξαφανίστηκε το 1976 και η Σάρα Μέντεζ ακτιβίστρια από την Ουρουγουάη, που συνελήφθη και βασανίστηκε.

Ο Αουγκούστο Πινοσέτ με τον αργεντινό ομόλογό του Χόρχε Ραφαέλ Βιντέλα © EPA PHOTO AFP/FILES

Ανάμεσα στους παράγοντες του Κόνδορα ήταν ο Μανουέλ Κοντρέρας Σεπούλβεντα επικεφαλής της χιλιανής μυστικής υπηρεσίας DINA, ο Χοσέ Λόπεζ Ρέγκα σύμβουλος της προέδρου της Αργεντινής Ιζαμπέλα Περόν και ιδρυτής της ακροδεξιάς οργάνωσης Triple A, καθώς και ο Βέρνον Γουόλτερς, Αμερικανός στρατηγός και πρώην αναπληρωτής διευθυντής της CIA. Ο Χένρι Κίσιντζερ ενημερώθηκε σύντομα για την Επιχείρηση Κόνδωρ, αλλά δεν έδωσε εντολή να το σταματήσουν. Σύμφωνα με τα αποχαρακτηρισμένα έγγραφα, ο πρόεδρος Τζέραλντ Φορντ ενέκρινε σιωπηρά την πολιτική των δικτατοριών. Το 1992 στην Παραγουάη, ένας δικηγόρος ανακάλυψε 700.000 έγγραφα που επιβεβαίωναν ότι η Επιχείρηση Κόνδωρ ήταν μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες της σύγχρονης ιστορίας της Λατινικής Αμερικής και της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ.

Στον κινηματογράφο η υπόθεση αποτυπώθηκε σε ταινίες όπως το «Missing» του Κώστα Γαβρά (1982), το «Garaje Olimpo» του Ιταλο-Αργεντίνου Marco Bechis (1999), «Η Νύχτα των Μολυβιών» του Héctor Olivera (1986), «Cautiva» του Gastón Biraben (2003). Η ταινία του Sydney Pollack «Τρεις Μέρες του Κόνδορα» (1975) δεν έχει άμεση σχέση με την πραγματική Επιχείρηση Κόνδωρ, αλλά τότε ο τίτλος της προκάλεσε πολλές συζητήσεις. Η ταινία αναφέρεται σε μια συνωμοσία στο εσωτερικό της CIA, όπου κάποιοι πράκτορες δρουν μυστικά και εκτελούν δολοφονίες για γεωπολιτικούς σκοπούς, πράγμα που θύμιζε την πραγματική Επιχείρηση Κόνδωρ το οποίο ωστόσο ήταν τότε άγνωστο στο κοινό.