Κωνσταντίνος Τασούλας

Ο Κωνσταντίνος Τασούλας μας ξεναγεί στη μεγάλη έκθεση για το 1821

ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ ΕΠΙΣΚΕΦΘΗΚΑΜΕ ΤΗΝ ΠΙΟ ΣΠΟΥΔΑΙΑ ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΟ 21 «ΑΝΤΙΚΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ! ΣΤΗ ΒΟΥΛΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ, ΔΥΟ ΑΙΩΝΕΣ ΜΕΤΑ»
ΤΕΧΝΕΣ · ΤΕΥΧΟΣ 785

Η Βουλή, ένα αυστηρό εξωτερικά κτίριο συνδυασμένο άρρηκτα με την ταραχώδη ιστορία της Ελλάδας, κρύβει μέσα του έναν πλούτο κειμηλίων, σημαντικό και κυρίως συναισθηματικό που, από τις 19 Απριλίου, ένα μέρος του εκτίθεται με τον καλύτερο τρόπο για να τον θαυμάσουμε και να γαληνέψει η ψυχή μας μπροστά στη δύναμη της Ιστορίας.

Η μεγάλη έκθεση «Αντικρίζοντας την Ελευθερία! Στη Βουλή των Ελλήνων, δύο αιώνες μετά» έχει ανοίξει τις πύλες της διαδικτυακά, στην ιστοσελίδα της Βουλής των Ελλήνων και είναι έτοιμη να υποδεχθεί και τους φυσικούς επισκέπτες που η οργανωτική επιτροπή θέλουν –και πρέπει– να είναι κυρίως νέοι και παιδιά.

Με μία τέτοια διάθεση νεανικού ενθουσιασμού (που τελικά δικαιώνεται) επισκεφθήκαμε την έκθεση, μετά από πρόσκληση του Προέδρου της Βουλής, του Κωνσταντίνου Τασούλα, ο οποίος μας ξενάγησε για πολλή ώρα μαζί με τον έναν εκ των δύο επιμελητών της έκθεσης, τον κύριο Θοδωρή Κουτσογιάννη – η έτερη είναι η κυρία Μαρία Καμηλάκη.

Ο Πρόεδρος, με θαυμάσιο λόγο, ιστορική οξυδέρκεια, με κομψότητα και χιούμορ, μας ταξίδεψε μέσα στις τρεις αίθουσες της έκθεσης όπου εκτίθεται το πιο αντιπροσωπευτικό δείγμα του «υλικού της Επανάστασης».

Η μεγάλη αίθουσα Ελευθερίου Βενιζέλου, με τη Ζωοφόρο. Κάτω από κάθε παράσταση της Ζωοφόρου, σε προθήκες, αντιστοιχούν αντικείμενα και κειμήλια της ανάλογης εικόνας
Η μεγάλη αίθουσα Ελευθερίου Βενιζέλου, με τη Ζωοφόρο. Κάτω από κάθε παράσταση της Ζωοφόρου, σε προθήκες, αντιστοιχούν αντικείμενα και κειμήλια της ανάλογης εικόνας © Μαρία Μαρκέζη

«Είναι ένα υλικό που προέκυψε αφού καταφέραμε να δαμάσουμε το άφθονο ιστορικό υλικό που διαθέτουμε» εξήγησε. «Νομίζω πως η Βουλή των Ελλήνων, με τους εξαιρετικούς επιστήμονές της και την Οργανωτική της Επιτροπή, κατάφερε αυτό το υλικό να το τιθασεύσει. Κατάφερε να κάνει μια δουλειά κυρίως αφαιρετική. Το πρόβλημα δεν ήταν τι να βάλουμε. Το πρόβλημα ήταν, λόγω της ποιότητας και της ποσότητας του υλικού που έχει η Βουλή, τι να μη βάλουμε.

Με το Βασιλικό Διάταγμα της 15ης Μαρτίου του 1838, επισήμως θεσμοθετήθηκε η 25η Μαρτίου σαν η μεγάλη Εθνική Γιορτή της Ελλάδος, η οποία επέτειος στα εκατό της χρόνια και στα εκατόν πενήντα της κακόπεσε. Κακόπεσε το 1921, γιατί η χώρα ήταν σε εκστρατεία, η οποία εκστρατεία οδήγησε ένα χρόνο μετά στη Μικρασιατική Καταστροφή. Τα εκατό χρόνια γιορτάστηκαν εννέα χρόνια μετά, δηλαδή το 1930. Επί δικτατορίας γιορτάστηκαν τα εκατόν πενήντα χρόνια με έναν τρόπο, θα έλεγα, κακόγουστο, ο οποίος ήθελε να οικειοποιηθεί, παρά να αντικρίσει τη συγκλονιστική εκείνη επέτειο.

Η μεγάλη σκάλα που οδηγεί στην επάνω Αίθουσα, «από τους ελάχιστους χώρους που διατηρήθηκαν αλώβητοι από τις διάφορες μετατροπές στη Βουλή. Είναι ακριβώς όπως ήταν το 1844, όπως και η ίδια η Αίθουσα» © Μαρία Μαρκέζη

Η Βουλή έχει ένα συγκλονιστικό υλικό στα έγκατά της, και τα κτiριακά και τα αρχειακά. Αυτό το υλικό έχει να κάνει με το ότι η Βουλή ήταν το πρώτο ανάκτορο της οθωνικής μοναρχίας και εν συνεχεία ο χώρος μέσα από τον οποίο αναπτύχθηκαν, φυλάχθηκαν, αναδείχθηκαν τα κειμήλια της Εθνικής Παλιγγενεσίας και ένα σωρό άλλα τεκμήρια εκείνης της περιόδου που θα τα παρουσιάσουμε σε δύο επίπεδα που χρονικά και χωροταξικά ταιριάζουν. Στο επίπεδο του Περιστυλίου, δηλαδή έξω από την Ολομέλεια της Βουλής, παρουσιάζουμε το προανάκρουσμα, τα προεόρτια, το προοίμιο της Επαναστάσεως. Δηλαδή, όλη τη διανοητική, ιδεολογική, πολιτική προεργασία της Επαναστάσεως, η οποία έγινε σταδιακά μέσα από την αρχαιολατρία η οποία εξελίχθηκε σε φιλελληνισμό, μέσα από τον Διαφωτισμό ο οποίος εξελίχθηκε σε πατριωτισμό και εν συνεχεία τη σκυτάλη πήρε αυτό που ο Σολωμός παραστατικά λέει “Ακούω κούφια τα τουφέκια, ακούω σμίξιμο σπαθιών, ακούω ξύλα, ακούω πελέκια, ακούω τρίξιμο δοντιών”. Για να φτάσουμε στα πελέκια, στα ξύλα, στα ντουφέκια και σε όλα αυτά, έπρεπε να προηγηθεί ο Διαφωτισμός, η αρχαιολατρία. Και έτσι συνδυάζονται δύο πράγματα που φαίνονται εκ πρώτης όψεως διαφορετικά και αντίθετα, αλλά ήταν απολύτως συμπληρωματικά και το ένα οδήγησε στο άλλο».

Τμήμα της Ζωοφόρου-η οποία φωτίστηκε τώρα, για πρώτη φορά στην ιστορία της, από την Ελευθερία Ντεκό
Τμήμα της Ζωοφόρου-η οποία φωτίστηκε τώρα, για πρώτη φορά στην ιστορία της, από την Ελευθερία Ντεκό © Μαρία Μαρκέζη

Το Περιστύλιο και ο Διαφωτισμός

Μπαίνοντας στην αίθουσα του Περιστυλίου βλέπουμε να κυριαρχούν σε μεγάλα πανό οι κυρίαρχες φιγούρες του Διαφωτισμού, ο Ρήγας, ο Κοραής, ο Ευγένιος Βούλγαρης και ο Νεόφυτος Δούκας «γιατί και η Εκκλησία έπαιξε τον ρόλο της στον Διαφωτισμό», ενώ απέναντι βρίσκεται η γνωστή, μεγάλη και εντυπωσιακή ταπισερί «Η Σχολή των Αθηνών». Τοιχοτάπητας με πρότυπο τη νωπογραφία του Ραφαήλ στις Αίθουσες του Βατικανού (1509-11). Βιοτεχνία των Gobelins, εργαστήριο του Audran υιού, ύφανση μεταξύ 1770 και 1785. Από υψηλό στημόνι, μαλλί, μετάξι, ζωγραφισμένο σχέδιο (πρότυπο σε μεγάλη κλίμακα για την εκτέλεση του τοιχοτάπητα, λάδι σε καμβά) του Louis II de Boulogne. Δάνειο του Mobille National (Εθνική Συλλογή Επίπλων της Γαλλίας, Παρίσι) που, όπως μας εξηγεί ο κ. Κουτσογιάννης, «μας προσέφερε για να έχουμε εδώ πολύ καιρό η Γαλλική Εθνοσυνέλευση. Αυτός ο τοιχοτάπητας παρουσιάζει στη μνημειακή του όψη –και καλλιτεχνικά και από πλευράς διαστάσεων– τη “Σχολή των Αθηνών” του Ραφαήλ που κοσμεί τα Ανάκτορα του Βατικανού και δείχνει ακριβώς την αντίληψη της αρχαιολατρίας που είχαν στην Ευρώπη πολύ νωρίς».

Έκθεση για το 1821 στη Βουλή: Στην αίθουσα του Περιστυλίου, μεγάλα πανό με τις κυρίαρχες φιγούρες του Διαφωτισμού: τον Ρήγα, τον Κοραή, τον Ευγένιο Βούλγαρη και τον Νεόφυτο Δούκα.
Στην αίθουσα του Περιστυλίου, μεγάλα πανό με τις κυρίαρχες φιγούρες του Διαφωτισμού: τον Ρήγα, τον Κοραή, τον Ευγένιο Βούλγαρη και τον Νεόφυτο Δούκα © Μαρία Μαρκέζη
Στην αίθουσα του Περιστυλίου, μεγάλα πανό με τις κυρίαρχες φιγούρες του Διαφωτισμού: τον Ρήγα, τον Κοραή, τον Ευγένιο Βούλγαρη και τον Νεόφυτο Δούκα © Μαρία Μαρκέζη
Στην αίθουσα του Περιστυλίου, μεγάλα πανό με τις κυρίαρχες φιγούρες του Διαφωτισμού: τον Ρήγα, τον Κοραή, τον Ευγένιο Βούλγαρη και τον Νεόφυτο Δούκα © Μαρία Μαρκέζη

«Αυτή η έκθεση είναι μία μαγική συγκυρία» λέει ο κ. Τασσούλας. «Αυτό το κτίριο ήταν προετοιμασμένο για αυτήν την έκθεση από την κατασκευή του. Έπρεπε να την κάνουμε. Όλη η λογική, όλο το μουσειολογικό σκέλος της εκθέσεως, κατά κάποιον τρόπο εναρμονίστηκε με τον εσωτερικό, ζωγραφικό διάκοσμο της Αιθούσης των Τροπαίων. Αυτή ήταν η αισθητική αφετηρία της εργασίας μας. Αυτή η εσωτερική ζωοφόρος υπάρχει στο κτίριο, από τη γέννα του. Κι αυτό που εναρμονίσαμε με τον διάκοσμο της αίθουσας, είναι το πολιτιστικό μας απόθεμα – το περίπου αμύθητο, ποσοτικά και ποιοτικά που σχετίζεται με την Επανάσταση του ’21 χάρη στον πρώτο αρχειοφύλακα της Βουλής, τον Γεώργιο Τερτσέτη, ο οποίος μάλιστα είχε την τύχη να υπηρετήσει πάνω από είκοσι χρόνια σε αυτό το πόστο. Επτανήσιος βουλευτής, λόγιος και από αυτούς που διέσωσαν ή προκάλεσαν πολλά από τα απομνημονεύματα του ’21 τα οποία αποθησαύρισε εδώ και εμείς, αυτό το μέρος του αποθέματος, το βάλαμε να συνομιλήσει με το διάζωμα. Κάτω από κάθε απεικόνιση της ζωοφόρου –το έργο δεν είναι συνολικό, αποτελείται από 21 ξεχωριστά θέματα–, στην ανάλογη βιτρίνα, υπάρχει υλικό εικαστικό ή κειμενικό που σχετίζεται με την κάθε παράσταση. Συνομιλεί, αλληλοσυμπληρώνονται. Κι έτσι, αυτό κάναμε: Μετατρέψαμε τα παλαιά ανάκτορα σε Ανάκτορα του 1821».

«Η Σχολή των Αθηνών». Τοιχοτάπητας με πρότυπο τη νωπογραφία του Ραφαήλ στις Αίθουσες του Βατικανού. Δάνειο του Mobille National (Εθνική Συλλογή Επίπλων της Γαλλίας, Παρίσι) από τη Γαλλική Εθνοσυνέλευση © Μαρία Μαρκέζη

«Το Περιστύλιο στο οποίο βρισκόμαστε έχει σχέση με το προοίμιο της Επανάστασης. Η οποία δεν έγινε αιφνιδίως. Ξεκίνησε μέσα από ένα “σάλεμα” κι έγινε εξέγερση. Το σάλεμα το προκάλεσε η μετατροπή της αρχαιολατρίας σε φιλελληνισμό και η μετατροπή του Διαφωτισμού σε πατριωτισμό. Αυτό το σάλεμα το περιγράφει αργότερα ο Κολοκοτρώνης στην ομιλία του στην Πνύκα, το ’38, μιλώντας στους νέους, όπου λέει “όταν μάθαμε μέσω της Παιδείας και της Εκκλησίας από πού καταγόμαστε, ότι ερχόμαστε από τον Περικλή, τον Θεμιστοκλή κ.λπ., σκεφτήκαμε ότι κάτι πρέπει να κάνουμε για να γίνουμε σαν κι αυτούς, ελεύθεροι κι ευτυχισμένοι”. Τα λέει έτσι, απλοϊκά. Αποδίδει το σάλεμα στο μορφωτικό ξύπνημα. Γι’αυτό κι εμείς το θέμα σε αυτό το μέρος της έκθεσης το λέμε “αφύπνιση”, με διττό χαρακτήρα.

Στα Προπύλαια του Μονάχου –που ο πατέρας του Όθωνα έλεγε ότι το Μόναχο είναι η Αθήνα πάνω από τον ποταμό Ισάρ– μπορεί να δει κανείς έναν γλυπτικό διάκοσμο, ο οποίος δείχνει σήμερα πώς αντιλαμβάνονταν τότε, ακόμη και πριν το 1800, οι ξένοι, οι μορφωμένοι κυρίως, την Ελλάδα και πώς αντελήφθησαν εν συνεχεία τον πόλεμο που έκανε η Ελλάδα εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Δείχνει Έλληνες πολεμιστές όχι με όπλα και ενδυμασίες του ’21, αλλά με όπλα των Περσικών Πολέμων, με όπλα των Μηδικών, με όπλα της Σαλαμίνας και του Μαραθώνα. Δείχνει Έλληνες πολεμιστές της κλασικής εποχής να πολεμούν με Οθωμανούς».

«ΔΕΝ ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ ΠΟΤΕ ΝΑ ΦΥΓΟΥΝ ΑΥΤΑ ΤΑ ΕΚΘΕΜΑΤΑ, ΕΑΝ ΔΕΝ ΤΑ ΧΑΡΟΥΝ ΖΩΝΤΑΝΑ ΕΚΑΤΟΝΤΑΔΕΣ ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΕΛΛΗΝΙΔΕΣ, ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΟΠΟΥΛΑ»
Ο Πρόεδρος της Βουλής Κωνσταντίνος Τασούλας μπροστά σε έργα απεικόνισης της Επανάστασης. Στο βάθος φαίνεται ένα από τα παράθυρα με τα ριντό που δείχνουν πώς φαινόταν η σημερινή πλατεία Συντάγματος την εποχή που κτίστηκε η Βουλή
Ο Πρόεδρος της Βουλής Κωνσταντίνος Τασούλας μπροστά σε έργα απεικόνισης της Επανάστασης © Μαρία Μαρκέζη

– Θα υπάρξει, πιστεύετε, ποτέ ξανά μία παρόμοια διάθεση προς τον ελληνισμό; Ή υπάρχει ίσως σήμερα με διαφορετική μορφή;

«Για να δανειστώ μία έκφραση του κυρίου Κουτσογιάννη» απαντάει ο κ.Τασούλας, «ο φιλελληνισμός είναι unicum, μοναδικός. Δεν υπάρχει φιλο-ισπανισμός, φιλο-αγγλισμός, φιλο-αυστραλιασμός, φιλο-βραζιλιανισμός. Οι παράγοντες επιτυχίας της Επαναστάσεως ήταν ο ηρωισμός, η διάρκειά της, τα συμφέροντα τότε των μεγάλων δυνάμεων –γιατί ας μην είμαστε αφελείς– και η πίεση του φιλελληνικού κινήματος. Χωρίς να μπορώ να σας πω τον συντελεστή βαρύτητας του καθενός, αυτά τα τέσσερα πράγματα μπήκαν στο μίξερ και δημιούργησαν την πρώτη ανεξάρτητη Ελλάδα. Ο φιλελληνισμός είναι ένας από αυτούς τους παράγοντες. Τον φιλελληνισμό τότε τον ενέπνευσε το παρελθόν. Τον φιλελληνισμό τώρα πρέπει να τον εμπνεύσει το παρόν της Ελλάδας. Άρα, it’s up to us».

Ο πίνακας ζωγραφικής «Έλληνας ήρωας» (Marie-Hector Yvert, αταύτιστος, 1843)
«Έλληνας ήρωας» (Marie-Hector Yvert, αταύτιστος, 1843) © Μαρία Μαρκέζη

– Δύσκολος στόχος…

«Ναι. Διότι η γοητεία του παρελθόντος, η πατραγαθία μας, έχει εξαργυρωθεί. Παρά ταύτα είναι πιο εύκολο για εμάς γιατί υπάρχει μία καλή προκατάληψη. Έχουμε μία καλή προτεραιότητα στη συμπάθειά τους. Είδατε, ας πούμε, την επιτυχία που είχε η Ελλάδα, η κυβέρνηση, οι πολίτες με το πρώτο κύμα του κορωνοϊού. Πόσο πολύ διαφημίστηκε παγκοσμίως ότι η Ελλάδα κλείστηκε και περιόρισε τα κρούσματα. Υπάρχει συνειρμικά η προδιάθεση να μας δουν με καλό μάτι».

«Το διαρκές αυτό φαινόμενο, το έχουμε κι εδώ απέναντι» λέει ο κ. Κουτσογιάννης, δείχνοντας τον τάπητα. Είναι σαν να πρόκειται για το εξώφυλλο του Βιβλίου της Ιστορίας. Ο Πρόεδρος μας αναλύει τη σημασία της προεπαναστατικής περιόδου.

«Από την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως και μετά, υπήρχε ο αφανισμός. Για πολλά χρόνια, πολλές δεκαετίες, δεν υπήρχε Ελλάδα, δεν υπήρχε Έλληνας, σκοτάδι. Την ίδια ώρα η Οθωμανική αυτοκρατορία ανέβαινε κατακόρυφα, κατακτούσε. Το πρώτο μεγάλο χτύπημα στην Οθωμανική αυτοκρατορία που το γράφει και ο περίφημος Αυστριακός ιστορικός, ο Χάμμερ, ήταν η ναυμαχία της Ναυπάκτου το 1571. Εκεί, ο ενωμένος στόλος της Ευρώπης υπό τον Πάπα καταναυμάχησε τον στόλο των Οθωμανών. Και, για να δείτε ότι η Ιστορία παίζει περίεργα παιχνίδια, αυτό έγινε στις Εχινάδες, στις εκβολές του Αχελώου. Αυτό είναι το ορόσημο από το οποίο άρχισε το “σάλεμα” και η Οθωμανική αυτοκρατορία σιγά-σιγά να χάνει. Είναι περίεργο ότι τα πρώτα σύνορα της Ελλάδας, με τη Συμφωνία του 1830, ήταν κάτω και από τη γραμμή Παγασητικού και Αμβρακικού. Ήταν στις εκβολές του Αχελώου, εκεί που έγινε η ναυμαχία της Ναυπάκτου. Μία περίεργη ειρωνεία...

Ο πίνακας ζωγραφικής «Η Πυρπόληση της Τουρκικής Ναυαρχίδας από τον Κανάρη, στη Χίο» του Νικηφόρου Λύτρα
Μπαίνοντας στην Αίθουσα Ελευθερίου Βενιζέλου το πρώτο πράγμα που προσέχεις είναι ο πιο δημοφιλής πίνακας με θέμα το ‘21. «Η Πυρπόληση της Τουρκικής Ναυαρχίδας από τον Κανάρη, στη Χίο» του Νικηφόρου Λύτρα © Μαρία Μαρκέζη

«Μετά τη δημιουργία του κράτους, τα πρώτα κόμματα στην Ελλάδα ήταν το Αγγλικό, το Γαλλικό και το Ρωσικό – πριν ήταν περισσότερο φατρίες. Μετά έγιναν τα κόμματα με την πραγματική ενθάρρυνση των ξένων πρεσβειών. Και αυτό διότι ο Όθων ήρθε στην Ελλάδα ανήλικος και επειδή ο πατέρας του ήταν ένθερμος φιλέλληνας –πιο φιλέλληνας πεθαίνεις, όπως θα έλεγε και ένας νέος– είχε “μπολιαστεί” με την ιδέα της Ελλάδας και ήταν από τους πρώτους θιασώτες της εδαφικής Μεγάλης Ιδέας. Γιατί η Μεγάλη Ιδέα έπαψε κάποτε να είναι εδαφική και έγινε αναπτυξιακή. Οι ξένοι όμως δεν θέλανε απότομες αλλαγές. Είχαν συμβάλει για να γίνει η Ελλάδα από τον Παγασητικό μέχρι τον Αμβρακικό –πριν ήταν από τον Σπερχειό ως τον Αχελώο–, και δεν ήθελαν άλλες αναστατώσεις. Το είχαν δεχτεί και οι Τούρκοι, οπότε δεν την έβλεπαν προς το παρόν τη Μεγάλη Ιδέα, την Κόκκινη Μηλιά. Ο Όθων όμως την έβλεπε και λόγω νεότητος και λόγω ψυχισμού και λόγω πατρικών νουθετήσεων. Οπότε οι πρεσβευτές ενθάρρυναν τη δημιουργία κομμάτων για να βάλουν στο παιχνίδι της εξουσίας – γιατί με το Σύνταγμα του ’44 πήγαμε από την απόλυτη μοναρχία στη συνταγματική, η οποία είναι ένας “θεσμικός ηνίοχος” που κρατάει τα λουριά του Όθωνα. Δηλαδή η μείωση της εξουσίας του Όθωνα μέσω του κοινοβουλευτισμού δεν είχε σκοπό τον κοινοβουλευτισμό καθεαυτόν αλλά την αναχαίτιση των φιλοδοξιών του Όθωνα. Ένας παράξενος λόγος –που γεωπολιτικά ή στρατηγικά τον αντιλαμβάνεται κανείς– ήταν που και αυτός δημιούργησε τον κοινοβουλευτισμό. Ήθελαν οι Μεγάλες Δυνάμεις να ελέγχουν και αυτοί το πότε θα γίνει η επέκταση της Ελλάδας».

Η είσοδος της Έκθεσης στο Περιστύλιο © Μαρία Μαρκέζη
Από τη σειρά «Ήρωες του Ξίφους», η βιτρίνα με τα κειμήλια του Μακρυγιάννη © Μαρία Μαρκέζη
Η μεγάλη ψηφιακή τράπεζα στην Αίθουσα των Τροπαίων, μία φωτεινή οθόνη για παιδιά αλλά και για μεγάλους που παρουσιάζει τη ζωοφόρο από κοντά καθώς και άλλα εκθέματα © Μαρία Μαρκέζη
Άποψη της Αίθουσας Ελευθερίου Βενιζέλου ή Αίθουσας της Ζωοφόρου © Μαρία Μαρκέζη

Βγαίνοντας από το Περιστύλιο βρισκόμαστε μπροστά σε μία μεγάλη, εντυπωσιακή, μαρμάρινη σκάλα με κόκκινο χαλί που οδηγεί στις επάνω αίθουσες. «Αυτός ο χώρος που οδηγεί επάνω, στην Αίθουσα Τροπαίων, στην αίθουσα υποδοχής του Όθωνος αλλά και του Γεωργίου, στον “Οντά” όπως τον έλεγε ο Κολοκοτρώνης, είναι από τους ελάχιστους χώρους που διατηρήθηκαν αλώβητοι από τις διάφορες μετατροπές στη Βουλή. Είναι ακριβώς όπως ήταν το 1844, όπως και η ίδια η Αίθουσα».

Σε αυτό το σημείο, ο κ. Κουτσογιάννης μας εξηγεί ότι έγινε μία μεγάλη προσπάθεια ανακαίνισης των αιθουσών, προστέθηκε κλιματισμός και ψηφιακή επένδυση για να είναι απολύτως μουσειακές οι συνθήκες και, συμπληρώνει ο Πρόεδρος, «το Ίδρυμα Ωνάση μάς διέθεσε ένα σημαντικό ποσόν και κυρίως μάς ανάσανε από τη διαδικασία και μας απάλλαξε από τη γραφειοκρατία».

Ειδική μνεία στον χορηγό της Έκθεσης, το Ίδρυμα Ωνάση © Μαρία Μαρκέζη
«Όλη η λογική, όλο το μουσειολογικό σκέλος της εκθέσεως, κατά κάποιον τρόπο εναρμονίστηκε με τον εσωτερικό, ζωγραφικό διάκοσμο της Αιθούσης των Τροπαίων» - Πρόεδρος της Βουλής, Κωνσταντίνος Τασούλας © Μαρία Μαρκέζη

Η ζωοφόρος της Επανάστασης που είναι σχεδόν σύγχρονη με την ανέγερση του κτιρίου –έγινε 1840 με 1842– ξεκινάει από το ’21 και με φορά ρολογιού μάς δίνει όλα τα σημαντικά πολεμικά και διπλωματικά, πολιτικά επεισόδια, φθάνει μέχρι το ’33 που έρχεται ο Όθωνας και για τον οποίο χτίστηκε το παλάτι άλλωστε. Παρατηρούμε ότι στην αρχή «της διήγησης», στον βόρειο τοίχο, στις πρώτες τρεις παραστάσεις το χρώμα είναι ασπρόμαυρο. Μοιάζει σαν τα πρώτα βήματα της Επανάστασης, στη ζωοφόρο, να θυμίζουν αρχαιοελληνικά ανάγλυφα, σαν να πιάνουν το νήμα της ιστορίας από τη ζωοφόρο του Παρθενώνα… Ρομαντική σκέψη, αλλά λειτουργεί. Όπως μας εξηγεί ο κ. Κουτσογιάννης, το συγκεκριμένο κομμάτι έχει χαθεί στην πυρκαγιά του 1909 και αργότερα συμπληρώθηκε πιστά με βάση τα πρωτότυπα σχέδια που φυλάσσονται στο Μόναχο αφού η ζωοφόρος είναι σχεδιασμένη από τον Γερμανό γλύπτη Λούντβιχ Μίκαελ φον Σβαντάλερ.

Στη ζωφόρο, ύψους 1.22 μ. και μήκους 78 μ., τα έργα τα εκτέλεσαν το ’42-’43 στην αποπεράτωση του κτιρίου ως εσωτερική διακόσμηση, μία ομάδα τεχνιτών εξειδικευμένων στη νωπογραφία, επομένως όλο αυτό το τοιχογραφικό σύνολο είναι ένα μοναδικό έκθεμα από μόνο του που ευτυχώς έχει διατηρηθεί ως το μόνο αυτούσιο οθωνικό κομμάτι.

Στην αρχή της ζωοφόρου, στις πρώτες τρεις παραστάσεις το χρώμα είναι ασπρόμαυρο. Θυμίζουν αρχαιοελληνικά ανάγλυφα, αλλά το συγκεκριμένο κομμάτι έχει χαθεί στην πυρκαγιά του 1909 και αργότερα συμπληρώθηκε πιστά με βάση τα πρωτότυπα σχέδια © Μαρία Μαρκέζη
Στην αρχή της ζωοφόρου, στις πρώτες τρεις παραστάσεις το χρώμα είναι ασπρόμαυρο. Θυμίζουν αρχαιοελληνικά ανάγλυφα, αλλά το συγκεκριμένο κομμάτι έχει χαθεί στην πυρκαγιά του 1909 και αργότερα συμπληρώθηκε πιστά με βάση τα πρωτότυπα σχέδια © Μαρία Μαρκέζη

Επάνω της, αποτυπώνονται γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης και προσωπογραφίες αγωνιστών. Στη δημιουργία των σχεδίων συνεργάστηκαν και οι Έλληνες ζωγράφοι Φίλιππος και Γεώργιος Μαργαρίτης. Ένα οιονεί πανόραμα της εθνικής παλιγγενεσίας, χωρισμένο στους τέσσερεις τοίχους της αίθουσας σε έξι χρονολογικές και θεματικές περιόδους, με απόλυτη χρονολογική σειρά. Στην αρχή βλέπουμε την εξέγερση των Ελλήνων στην Πάτρα, τη συνέλευση στην Καλαμάτα, και τη δόξα του δολοφονημένου Πατριάρχη Γρηγορίου Ε’, ουσιαστικά τα γεγονότα της πρώτης χρονιάς. Στη συνέχεια έχουμε τη θεματική με τις εθνοσυνελεύσεις και τα συντάγματα (παρουσιάζονται όλα τα συντάγματα όλης της επαναστατικής περιόδου που είναι και ο θησαυρός της Βουλής). Στη συνέχεια είναι η εδραίωση του αγώνα με επώνυμους ήρωες, με τον Κανάρη, με τον Μαυροκορδάτο στο Μεσολόγγι στην πρώτη πολιορκία, με τον Μπότσαρη και τον θάνατό του. Στη συνέχεια πάμε στις κρίσιμες καμπές με τον Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο και το Μεσολόγγι, κατόπιν στις διπλωματικές παρεμβάσεις με τη συνθήκη του Λονδίνου –μας επισημαίνουν να κοιτάξουμε, για παράδειγμα, τον Κάνινγκ που δεν υπήρχε στα αρχικά σχέδια, αλλά προσετέθη μετά αναγνωρίζοντας τον ρόλο του– ενώ στη συνέχεια είναι η ναυμαχία του Ναυαρίνου που υπήρξε καθοριστική. Τέλος περνάμε στην Ελλάδα απελευθερωμένη με τη σημαία των συμμάχων, τον σταυρό, τον βωμό, τον Καποδίστρια που έρχεται το ’28, τους Έλληνες πρεσβευτές στο Μόναχο και στο τέλος τον Όθωνα το ’33.

Με αυτή τη λογική της σειράς, τα εκθέματα που βρίσκονται από κάτω αντιστοιχούν στα θέματα της ζωοφόρου. Σε κάθε ενότητα ξεκινάμε με μία εντυπωσιακή προθήκη με κάποια εκθέματα όπως οι Ιερολοχίτες, το «μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος», και προχωράμε με όλα τα γεγονότα σε συνομιλία, σε αντίστιξη.

Η ζωοφόρος αποτελείται από 21 ξεχωριστά θέματα. Κάτω από κάθε απεικόνιση, στην ανάλογη βιτρίνα, υπάρχει υλικό εικαστικό ή κειμενικό που σχετίζεται με την κάθε παράσταση © Μαρία Μαρκέζη

«Είναι η πρώτη επίσημη θεσμοθετημένη απεικόνιση της πρόσληψης, της αντίληψης του ’21» λέει ο Πρόεδρος της Βουλής. «Είναι η πρώτη επίσημη εκδοχή του σε ποια γεγονότα έδιναν τότε προτεραιότητα. Είκοσι ένα γεγονότα από τα πολλά, που δείχνουν πώς το κράτος τότε προσέλαβε την Επανάσταση. Είναι η περίληψη του ’21». 

Τον ρωτάμε αν έχει κάποιο αγαπημένο αντικείμενο σε αυτή την έκθεση. Χωρίς πολλή σκέψη και ενώ βρισκόμαστε στο σημείο της Συνέλευσης της Επιδαύρου, μας δείχνει «αυτό!». Είναι το πρώτο Σύνταγμα της χώρας, το πρωτότυπο, της Επιδαύρου, που τυπώθηκε Ιανουάριο του ’22. «Το πρώτο επαναστατικό σύνταγμα της Ελλάδας, μαζί με τα άλλα δύο επαναστατικά που ακολούθησαν, του Άστρους και της Τροιζήνας, εγκαθιδρύουν την πρώτη Ελληνική Δημοκρατία. Η συνταγματική πνοή αυτών των συνταγμάτων αγγίζει και το σημερινό μας σύνταγμα. Η πνοή του, η θεσμική δροσιά του φτάνει μέχρι και σήμερα. Γιατί μιλάει για τα δικαιώματα στην ιδιοκτησία, για τα δικαιώματα στην ελευθερία κ.λπ., όλα αυτά προήλθαν από εκεί, υπήρχαν προωθημένες αντιλήψεις για την εποχή του».

Στα παράθυρα της έκθεσης έχουν τοποθετηθεί ριντό που δείχνουν πώς φαινόταν η πλατεία Συντάγματος την εποχή που κτίσθηκε το κτίριο της Βουλής © Μαρία Μαρκέζη

Πληροφορούμαστε ότι έγινε μία ολόκληρη επιχείρηση ανακαίνισης της αίθουσας με καινούργιο κλιματισμό, με φωτισμό επάνω στη ζωοφόρο που δεν φωτιζόταν προηγουμένως και έγινε με την επιμέλεια της Ελευθερίας Ντεκό. Επίσης, προκαλεί μια συγκίνηση να βλέπει κανείς στα παράθυρα τα ριντό, που έχουν προστεθεί με σκηνογραφικό τρόπο, ώστε να φαίνεται το πραγματικό τοπίο που θα έβλεπε κανείς τότε, στην Αθήνα του 19ου αιώνα. Οι εικόνες πάρθηκαν από έναν πίνακα της εποχής, προεπαναστατικό, ο οποίος υπάρχει και εκτίθεται στο ισόγειο και δείχνει πώς θα ήταν η Πλατεία Συντάγματος αν δεν είχαν μεσολαβήσει τα διακόσια χρόνια.

«Είναι αυτό που λέει ο Καβάφης “...και βγήκα στο μπαλκόνι μελαγχολικά, βγήκα να αλλάξω σκέψεις, βλέποντας ολίγη αγαπημένη πολιτεία” – έτσι κι εμείς, είναι σαν να βγαίνουμε στο μπαλκόνι και να βλέπουμε την Αθήνα του 1800» λέει ο κ.Τασούλας. «Είναι μια αίθουσα που φτιάχτηκε το 1844 και περίμενε όλα αυτά τα χρόνια για αυτά τα εγκαίνια».

Μία από τις εισόδους της Αίθουσας των Τροπαίων (Ελευθερίου Βενιζέλου) © Μαρία Μαρκέζη

Ο Οντάς των Ηρώων

...Κι έτσι προχωράμε και μπαίνουμε στον «Οντά».

«Εδώ βρισκόταν ο θρόνος και εδώ ο Όθων εδέχετο. Ο Κολοκοτρώνης ήταν τακτικός θαμών. Ακροάσεις, αιτήματα. Εδώ είναι και οι ζωγραφικές προτομές 14 αγωνιστών της Επανάστασης. Δώδεκα αγωνιστές, ένας φιλέλλην και ο άλλος είναι ο Ρήγας. Υπάρχει η επεξήγηση για τους δεκατέσσερις ήρωες που υπάρχουν από πάνω, και από κάτω οι προθήκες περιλαμβάνουν δικά τους τεκμήρια συν τα όπλα τους – να και τα όπλα του Μακρυγιάννη. Οι προσωπογραφίες έγιναν το ’42-’43 με βάση σκίτσα Βαυαρών καλλιτεχνών όπως ο Κρατσάιζεν αλλά και αρκετοί από τους ήρωες ήταν ζωντανοί ακόμα. Για παράδειγμα, ο Κολοκοτρώνης ζούσε τότε και μάλιστα τα μορφολογικά του χαρακτηριστικά εδώ είναι πολύ κοντινά σε ό,τι ξέρουμε – όπως εδώ στο νεκρικό πορτρέτο του που είναι εκ του φυσικού και βλέπουμε ότι μοιάζει, είναι πολύ κοντινά τα χαρακτηριστικά».

Από τη σειρά «Ήρωες του Ξίφους», η βιτρίνα με τα κειμήλια του Μακρυγιάννη © Μαρία Μαρκέζη
Κειμήλια και αντικείμενα από την φιλελληνική περίοδο © Μαρία Μαρκέζη

– Δεν υπάρχει ούτε μία γυναίκα στις 14 προσωπογραφίες...

«Δεν υπάρχει, αλλά κάναμε μία προθήκη – αφιέρωμα στη Λασκαρίνα και τη Μαντώ Μαυρογένους. Εξάλλου, πίσω από αυτούς τους δεκατέσσερις ήρωες υπάρχουν δεκατέσσερις γυναίκες, μανάδες. Είναι οι αθέατοι συντελεστές». 

Ανάμεσα στα αντικείμενα που παρουσιάζονται στις προθήκες υπάρχουν και αρκετά –όπως πιάτα  για παράδειγμα ή τραπουλόχαρτα– του φιλελληνισμού της Ευρώπης ο οποίος, θα μπορούσαμε να πούμε, είχε φτάσει στα όρια της «ελληνομανίας», είχε γίνει μόδα. Ένα μέρος από τις πωλήσεις των αντικειμένων με θέμα την Ελλάδα πήγαινε υπέρ των κομιτάτων τα οποία μάζευαν χρήματα για την Ελλάδα. Για παράδειγμα, στο Παρίσι και στη Λιόν, σε κεντρικά καταστήματα έβαζαν κουμπαράδες και κάθε ένας που ψώνιζε εκεί άφηνε κάτι «για τον αγώνα».

Ανάμεσα στα κειμήλια βλέπουμε και μία μεγάλη ψηφιακή τράπεζα, μία φωτεινή οθόνη για παιδιά αλλά και για μεγάλους που παρουσιάζει τη ζωοφόρο από κοντά, αφού δεν είναι εύκολο να δει κανείς με ευκρίνεια τις παραστάσεις, σε έξι μέτρα ύψος. Οι πληροφορίες είναι στα ελληνικά και αγγλικά, όπως είναι και σε όλη την έκθεση.

«Και θα μας μείνει και σαν προίκα πια, για τις εκθέσεις μας».

Η μεγάλη ψηφιακή τράπεζα στην Αίθουσα των Τροπαίων, μία φωτεινή οθόνη για παιδιά αλλά και για μεγάλους που παρουσιάζει τη ζωοφόρο από κοντά καθώς και άλλα εκθέματα © Μαρία Μαρκέζη

– Πόσο κρίμα είναι το πώς η Επανάσταση έχασε για τόσο λίγο χρόνο την επανάσταση της φωτογραφίας.

«Μπορεί όμως αυτό να έχει αυξήσει και τη φαντασία μας και τη γοητεία του. Αν υπήρχε η φωτογραφία, θα υπήρχε λιγότερη φαντασία» λέει ο κ. Τασούλας.

Και συμπληρώνει ο κ. Κουτσογιάννης, ότι «οι Έλληνες καλλιτέχνες που φιλοτέχνησαν τα πορτρέτα της Αίθουσα των Ηρώων είναι οι Φίλιππος και Γιώργης Μαργαρίτης, οι οποίοι ήταν και οι πρώτοι φωτογράφοι που εμφανίστηκαν στην Αθήνα. Τότε ήρθε η τεχνική της φωτογραφίας, γύρω στο ’44 -’45».

Η κουβέντα μάς φέρνει στις ζωγραφικές εικόνες που είχε υπαγορεύσει ο Μακρυγιάννης και τις έκανε σε τέσσερις σειρές – μία για την Ελλάδα και για κάθε μία από τις Μεγάλες Δυνάμεις. Ο σκοπός ήταν να τυπωθούν αυτά τα έργα και να κυκλοφορήσουν ήδη στην εποχή τους και το ’36 τα πήρε ο Αθανάσιος Ιατρίδης για να τα τυπώσει, δεν τα τύπωσε όμως και τα βρήκε αργότερα στη Ρώμη ο Ιωάννης Γεννάδιος ο οποίος και τα τύπωσε. Στην Αγγλία, τα έργα αυτά τα έστειλε στον Πάλμερστον, τον υπουργό Εξωτερικών, ο τότε πρέσβης της Αγγλίας στην Αθήνα, ο σερ Έντμουντ Λάιονς. Ο Πάλμερστον τα έδωσε στη Βικτόρια κι αυτή τα έβαλε στο Γουίνδσορ. Εκεί είναι από τότε. «Επιχειρήσαμε ματαίως να μας τα στείλουν, αλλά με τον κορωνοϊό και όλα αυτά δεν μπορούσαμε να βγάλουμε άκρη» λέει ο κ. Τασούλας.

Στην Αίθουσα των Υπασπιστών, πορτρέτο του Ανδρέα Μιαούλη © Μαρία Μαρκέζη
Στην Αίθουσα των Υπασπιστών, πορτρέτο του Αναστάσιου Τσαμαδού © Μαρία Μαρκέζη
Στην Αίθουσα των Υπασπιστών, πορτρέτο του Ρήγα Φεραίου © Μαρία Μαρκέζη
Στην Αίθουσα των Υπασπιστών, πορτρέτο του Αλέξανδρου Υψηλάντη © Μαρία Μαρκέζη

– Την έκθεση την έχουν επισκεφθεί βουλευτές;

«Την έκθεση έχουν επισκεφθεί κάποιοι βουλευτές προς το παρόν. Οι πρώτοι που τη χάρηκαν ήταν η Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ο Πρωθυπουργός και ο Μακαριότατος Ιερώνυμος. Είχαμε τη χαρά με τους επιμελητές της έκθεσης, τον κύριο Κουτσογιάννη και την κυρία Καμιλάκη, να ξεναγήσουμε τους πολιτειακούς παράγοντες και την εκκλησιαστική ηγεσία της χώρας. Τα εγκαίνια τα συνδυάσαμε να γίνουν στις 19 Απριλίου γιατί αυτή είναι και η Ημέρα του Φιλελληνισμού, αφού στις 19 Απριλίου 1824 πέθανε ο Λόρδος Βύρωνας στο Μεσολόγγι».

Φθάνουμε στο τέλος αυτής της συγκινητικής, πανέμορφης ξενάγησης. Ο κ. Τασούλας ολοκληρώνει την «ιστορία» στην οποία μας ταξίδεψε: «Η γνώση και η πληροφορία για το ’21 και όλες αυτές οι εκδηλώσεις που οργανώνουμε είναι ένα καταπληκτικό κέντρισμα και γνώσης αλλά και αναζήτησης, μέσα από το οποίο ο σύγχρονος Έλληνας θα καταλάβει από πού ξεκίνησε, πόσο δύσκολα ξεκίνησε, άρα ότι είναι στο χέρι του, αφού ξεκίνησε τόσο δύσκολα, να προχωρήσει και να έχει την επιτυχία που όλοι θέλουμε για το μέλλον».

Πίνακες και αντικείμενα της μόδας του φιλελληνισμού © Μαρία Μαρκέζη

Και κλείνει με τη μεγάλη του επιθυμία:

«Η έκθεση θα συνεχίσει όσο χρειαστεί. Γι’αυτό και της δώσαμε τίτλο “Δύο αιώνες μετά” και όχι “Διακόσια χρόνια μετά” γιατί το “διακόσια χρόνια” είναι μόνο φέτος. Θέλαμε να είμαστε ακριβείς. Η έκθεση θα συνεχίσει και το ’22. Δεν πρόκειται ποτέ να φύγουν αυτά τα εκθέματα, εάν δεν τα χαρούν ζωντανά εκατοντάδες χιλιάδες Ελληνίδες, Έλληνες και ελληνόπουλα».

* https://www.hellenicparliament.gr

Αντικείμενα της μόδας του φιλελληνισμού © Μαρία Μαρκέζη
Αντικείμενα της μόδας του φιλελληνισμού © Μαρία Μαρκέζη
Έγγραφα της Επαναστατικής περιόδου που φυλάσσονται στα αρχεία της Βουλής © Μαρία Μαρκέζη
Πίνακες και αντικείμενα της μόδας του φιλελληνισμού © Μαρία Μαρκέζη
Πανοραμική άποψη της Αίθουσας Ελευθερίου Βενιζέλου ή Αίθουσας της Ζωοφόρου © Μαρία Μαρκέζη
Άποψη της Αίθουσας των Τροπαίων με την εντυπωσιακή Ζωοφόρο που φωτίζεται για πρώτη φορά, δια χειρός Ελευθερίας Ντεκό © Μαρία Μαρκέζη
Ο Κάνινγκ (έξω αριστερά) δεν υπήρχε στα αρχικά σχέδια της ζωοφόρου αλλά προστέθηκε αργότερα, αναγνωρίζοντας τον ρόλο του στη δημιουργία του πρώτου ελληνικού κράτους © Μαρία Μαρκέζη
Μπαίνοντας στην Αίθουσα Ελευθερίου Βενιζέλου το πρώτο πράγμα που προσέχεις είναι ο πιο δημοφιλής πίνακας με θέμα το ‘21. Η «Πυρπόληση της Τουρκικής Ναυαρχίδας από τον Κανάρη, στη Χίο» του Νικηφόρου Λύτρα © Μαρία Μαρκέζη
Προηγουμενο Επομενο
Back to top

Προσεχως

Το Soundtrack της Πόλης
Athens Voice 102.5