Αραβική Άνοιξη: Ένας χρόνος μετά

Μοχάμεντ Μπουαζίζι, Τυνησία

Τον έπνιγε η αδικία μέχρι που περιέλουσε τον εαυτό του με βενζίνη. Για τα δυτικά πρότυπα ήταν μια πράξη διαμαρτυρίας απέναντι στη διεφθαρμένη και ανάλγητη κρατική μηχανή της χώρας του. Για τον αραβικό κόσμο ήταν ο πρώτος «μάρτυρας» της αφύπνισης της νεολαίας και του ξεσηκωμού κατά απολυταρχικών καθεστώτων που κάποτε εδραίωσαν την εξουσίας τους υποσχόμενα δημοκρατία, μεταρρυθμίσεις και μια καλύτερη ζωή.

Ο οπωροπώλης που αυτοπυρπολήθηκε μετά την κατάσχεσή των εμπορευμάτων του επειδή δεν είχε άδεια μικροπωλητή δε νομίζω ότι περίμενε μια πράξη απελπισίας να τον αναδείξει σε πρόσωπο της χρονιάς από το αμερικανικό περιοδικό, ΤΙΜΕ. Η πράξη του πυροδότησε μια γενικευμένη και άνευ προηγουμένου εξέγερση και ως εκ τούτου ακολούθησαν δεκάδες χιλιάδες «μάρτυρες» σαν και αυτόν.

Η οκταμελής οικογένεια του Μπουαζίζι συντηρούνταν κυρίως με τον μισθό του: €76 τον μήνα. Η φιλοδοξία του ήταν να αποκτήσει τον πάγκο του στην αγορά. Και την πλήρωσε με την ζωή του. «Τίποτε δεν θα είχε συμβεί αν ο γιος μου δεν είχε αντιδράσει κατά της σιωπής και της έλλειψης σεβασμού», είχε δηλώσει τότε η μητέρα του Μοχάμεντ Μπουαζίζι.

Αν ο Μπουαζίζι δεν περίμενε να γίνει «μάρτυρας» με την πράξη του, σίγουρα ο επί 23 χρόνια στρατιωτικός ηγέτης και «άξιος» συνομιλητής της διεθνούς κοινότητας, Μπεν Άλι δεν περίμενε να βρεθεί εκτός εξουσίας και μόνος από συμμάχους.

«Ηρεμήστε. Η ανεργία είναι παγκόσμιο φαινόμενο», έλεγε ο πρόεδρος της Τυνησίας για να κατευνάσει τα εξεγερμένα πλήθη και την ίδια στιγμή επέρριπτε την ευθύνη των κινητοποιήσεων σε «τρομοκράτες» και «συμμορίτες».

Σε εννέα ημέρες ο Μπεν Άλι διαπίστωσε ότι δεν μπορούσε να εκτελέσει άλλο τα καθήκοντά του και ζήτησε πολιτικό άσυλο πρώτα στην Γαλλία και μετά στην Σαουδική Αραβία.

Τον Ιούνιο ξεκίνησε ερήμην η δίκη του έκπτωτου δικτάτορα με πλούσιο κατηγορητήριο από διασπάθιση δημοσίου χρήματος, ξέπλυμα χρημάτων, εμπόριο όπλων μέχρι διακίνηση ναρκωτικών ουσιών.

Τον Οκτώβριο διεξήχθησαν οι πρώτες δημοκρατικές εκλογές με συμμετοχή μεγαλύτερη του 90% του εκλογικού σώματος.

Η συντακτική συνέλευση που ανέδειξαν οι Τυνήσιοι εντέλλεται να καταρτίσει νέο Σύνταγμα, να αναδείξει μια νέα μεταβατική κυβέρνηση και να ορίσει το χρονοδιάγραμμα για την διεξαγωγή βουλευτικών και προεδρικών εκλογών.

Πρώτο κόμμα με 41% των καταμετρημένων ψήφων ανεδείχθη το μετριοπαθές ισλαμικό κόμμα Ενάχντα – μέχρι πρότινος απαγορευμένο. Ένα κόμμα που δηλώνει ότι έχει στηθεί στο πρότυπο του μετριοπαθούς μουσουλμανικού κυβερνώντος κόμματος της Τουρκίας. Οι νικητές έσπευσαν να καθησυχάσουν τους ξένους επενδυτές και τη διεθνή πολιτική σκηνή ότι δεν πρόκειται για ένα ακραίο ισλαμικό κόμμα. Πολλοί αναλυτές υποστήριζαν και επαληθεύτηκαν ότι η νίκη του Ενάχντα θα ενίσχυε το ρεύμα της Μουσουλμανικής Αδελφότητας στις επικείμενες εκλογές στην Αίγυπτο.

Θύματα κατά προσέγγιση, Δεκέμβριος 2010 - Μάρτιος 2011: 223

Αίγυπτος - Επόμενη στάση, πλατεία Ταχρίρ

«Τα τρία χρόνια που εργάστηκα στην Αίγυπτο έμελλε να είναι και τα τρία τελευταία της 30ετούς εξουσίας του προέδρου Χόσνι Μουμπάρακ. Είχα φανταστεί πολλά σενάρια αποχώρησής του από την προεδρία. Η δραματική έξοδος λόγω των γεγονότων που ξεκίνησαν την 25η Ιανουαρίου δεν ήταν ένα από τα σενάρια που είχα φανταστεί», διαβάζω σε άρθρο της ανταποκρίτριας του BBC στο Κάιρο, Γιολάντ Νελ. Συνεχίζει: «έχω κάνει ρεπορτάζ για την φτώχεια, την ανεργία στους νέους, τη διαφθορά, τα βασανιστήρια. Ήξερα πολύ καλά πόσο δύσκολα ζούσαν οι Αιγύπτιοι. Αλλά μου ήταν δύσκολο να τους φανταστώ ενωμένους – μια γροθιά. Ήταν πάντα λιγότεροι από τις δυνάμεις ασφαλείας. Και τότε κατάλαβα ότι χωρίς την Τυνησία δεν θα υπήρχε το φαινόμενο Ταχρίρ».

Το ποτήρι δεν ξεχείλισε απλά. Οι Αιγύπτιοι, όλοι μαζί, έβγαλαν θυμό. Ξέσπασαν. Αυτό μετέφερε στην Athens Voice ο 25χρονος Μεντχάτ Ελ Ατάρ υπάλληλος εταιρείας κινητής τηλεφωνίας: «Κανείς μας δεν είχε φανταστεί ότι η κατάληψη της πλατείας θα οδηγούσε σε αλλαγή καθεστώτος. Μέχρι τότε πιστεύαμε ακράδαντα ότι οι Αιγύπτιοι είναι λαός αρνητικός, απαθής και μίζερος. Όλα άλλαξαν χάρη στην αστυνομία. Με το που σκλήρυνε τη στάση της και άρχισε να γίνεται βίαιη απέναντι στη λαϊκή εξέγερση, όλοι άλλαξαν. Θεώρησαν ότι έπρεπε να μην υποχωρήσουν όποια τροπή κι αν έπαιρνε η κατάσταση. Το κίνημα της πλατείας Ταχρίρ απέδειξε ότι ο μέσος άνθρωπος κρύβει πολύ μεγαλύτερη δύναμη απ’ αυτή που νομίζει. Στην πλατεία δεν κατέβηκαν μόνο οι εξαθλιωμένοι. Κατέβηκαν όλοι. Οι μορφωμένοι, οι οικογενειάρχες, οι ευκατάστατοι».

Σε αντίθεση με την Τυνησία, η πτώση του δικτάτορα Μουμπάρακ κόστισε τη ζωή πολλών ανθρώπων. Για την Δύση ο Χόσνι Μουμπάρακ ήταν η μετριοπαθής φωνή στο Μεσανατολικό, ένας σύμμαχος των Ηνωμένων Πολιτειών που τον ενίσχυαν με εκατομμύρια δολάρια ετησίως για να δυναμώσει την στρατιωτική του μηχανή. Από την πλευρά του επέδειξε συνέπεια επιμελούς μαθητού στηρίζοντας την εκστρατεία της «συμμαχίας των προθύμων» στο Ιράκ. Και σε αυτήν την περίπτωση, όμως, οι εταίροι αναγκάστηκαν να γυρίσουν την πλάτη τους στον Αιγύπτιο συνομιλητή τους και έτσι στις 11 Φεβρουαρίου ο Μουμπάρακ αποχαιρέτησε για πάντα τον προεδρικό θώκο.

Ο πρώην πρόεδρος της Αιγύπτου, καταπονημένος με προβλήματα υγείας, οδηγήθηκε ενώπιον της Δικαιοσύνης κατηγορούμενος για το θάνατο διαδηλωτών κατά την διάρκεια της εξέγερσης.

Η ευφορία στην Αίγυπτο δεν κράτησε πολύ. Η μετάβαση στην δημοκρατία δεν φαίνεται ομαλή. Τρεις δυνάμεις διεκδικούν την εξουσία: ο στρατός, η Μουσουλμανική Αδελφότητα και οι επαναστατημένοι. Κανείς δεν έχει ομοιογένεια κανείς δεν είναι ενωμένος. Οι εκλογές του Δεκεμβρίου ανέδειξαν ως μεγάλους νικητές τους Αδελφούς Μουσουλμάνους. Ένα πρώην απαγορευμένο κόμμα που συγκέντρωσε το 47% των ψήφων. Αιγύπτιοι αναλυτές διατείνονται ότι οι Αδερφοί Μουσουλμάνοι θα έχουν αφενός περιορισμένες αρμοδιότητες και ότι τουλάχιστον μέχρι την εκλογή προέδρου, ο στρατός θα διατηρεί την εξουσία. Ένα χρόνο μετά η κατάσταση είναι ρευστή και η Αραβική Άνοιξη της Αιγύπτου φαίνεται να έχει πολύ δρόμο να διανύσει.

Θύματα κατά προσέγγιση, Ιανουάριος 2011 μέχρι σήμερα: 888

Συρία – Η Άνοιξη αργεί

Οι πρώτες διαμαρτυρίες στην Συρία εκδηλώθηκαν τον περασμένο Μάρτιο. Αναμφισβήτητη ήταν η επιρροή των λαϊκών εξεγέρσεων που προηγήθηκαν στην Τυνησία και την Αίγυπτο.
Μ’ αίτημα την εκχώρηση περισσότερων ελευθεριών, τον σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα μέχρι την ανατροπή του κυβερνώντος καθεστώτος, οι διαμαρτυρίες ξεσπούν στην πόλη Ντεράα. Μια πόλη στο νοτιοδυτικό τμήμα της χώρας στα σύνορα με την Ιορδανία.

Αφορμή στάθηκε: ένα αντικυβερνητικό γκράφιτι στον τοίχο σχολείου με «ενόχους» 15 παιδιά. Τα παιδιά, ηλικίας από εννέα έως 15 ετών, συνελήφθησαν. Οι διαπραγματεύσεις με την τοπική ηγεσία ναυάγησαν και οι ταραχές ξεκίνησαν ως διαμαρτυρία για την απελευθέρωση των παιδιών στις 15 Μαρτίου μπροστά στο τέμενος Ουμάρι. Οι δυνάμεις ασφαλείας επιτέθηκαν με πραγματικά πυρά κατά αμάχων μ’ αποτέλεσμα να σκοτωθούν τέσσερις άνθρωποι.

Η κυβέρνηση του Μπασάρ αλ Άσαντ υποστηρίζει ότι μάχεται κατά «οργανωμένων ένοπλων τρομοκρατικών δυνάμεων» και ότι μετράει τουλάχιστον 2000 απώλειες από τις τάξεις των δυνάμεων ασφαλείας. Διατείνεται, επίσης, ότι βρίσκεται αντιμέτωπη με μια διεθνή συνωμοσία που έχει στόχο την αποσταθεροποίηση της χώρας. Δηλώνει ότι δεν είναι τυχαίο ότι η Συρία συνομιλεί με το Ιράν και καθόλου με το Ισραήλ.

Υπό τον φόβο των ταραχών περισσότεροι από 10.000 άνθρωποι έχουν μέχρι στιγμής εγκαταλείψει την Συρία αναζητώντας καταφύγιο στην Τουρκία. Εξακολουθούν να ζουν σε καταυλισμούς προσφύγων.

Ο Αραβικός Σύνδεσμος διέρρηξε τους δεσμούς του με την Συρία και έχει ήδη επιβάλει κυρώσεις. Μετά από σκληρές διαπραγματεύσεις κατάφερε να πείσει το καθεστώς Άσαντ να δεχθεί διεθνείς παρατηρητές στην Δαμασκό. Η αποστολή τους απέτυχε και η συριακή αντιπολίτευση κατήγγειλε ότι έδωσαν στον Σύριο πρόεδρο τη δυνατότητα να ροκανίσει το χρόνο για την καταστολή των διαδηλώσεων.

Η διεθνής κοινότητα με μεγάλη καθυστέρηση άρχισε να ασκεί πιέσεις. Αντιπροσωπείες από την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες συνεργάζονται με το Κατάρ και το Μαρόκο για την κατάρτιση ενός νέου σχεδίου απόφασης που θα σταλεί στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ με σκοπό να δοθεί τέλος στην αιματηρή καταστολή του κινήματος αμφισβήτησης του Σύρου προέδρου.

Ο Μπασάρ αλ Άσαντ ανήλθε στην εξουσία το 2000 με την υπόσχεση της πολιτικής και οικονομικής μεταρρύθμισης. Επιχείρησε να πατάξει την διαφθορά και να προχωρήσει σε οικονομικό και κοινωνικό εκσυγχρονισμό. Το πρώτο έτος της διακυβέρνησης Άσαντ έμεινε γνωστό ως η «Άνοιξη της Δαμασκού». Οι διεθνείς αναλυτές εκτιμούν ότι η κατάσταση στη Συρία βρίσκεται σ’ ένα σημείο που δεν έχει επιστροφή.

Θύματα κατά προσέγγιση, Μάρτιος 2011 μέχρι σήμερα. 5.000

Λιβύη – Άνοιξη με ΝΑΤΟ;

Όσο το κύμα της αραβικής αφύπνισης εξαπλώνεται τόσο πιο βίαιη είναι η απάντηση των αυταρχικών ηγετών για να καταφέρουν να παραμείνουν στην εξουσία. Στην Τυνησία ο Μπεν Άλι επιχείρησε να καταστείλει τις διαμαρτυρίες υποσχόμενος ανταλλάγματα. Στην Αίγυπτο ο Χόσνι Μουμπάρακ συνδύασε την οδό των υποχωρήσεων μαζί με την άσκηση βίας. Στην Λιβύη ο συνταγματάρχης, Μουαμάρ Καντάφι απεδείχθη ο πιο αιμοδιψής όλων.

Η εξέγερση ξέσπασε στην Βεγγάζη στις 15 Φεβρουαρίου. Αφορμή η σύλληψη του ακτιβιστή, Φάτχι Ταρμπίλ, ο οποίος αγωνιζόταν για την απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων στην Λιβύη.

Μέσα σε τέσσερις ημέρες διαδηλώσεων ο αριθμός των θυμάτων άγγιξε τους 219. Οι μέρες κυλούσαν και οι εξεγερμένοι ήλεγχαν πια πολλές μεγάλες πόλεις, συμπεριλαμβανομένων των Μιζουράτα, Αζνταμπάγια, Τομπρούκ, Ζαουίγια.

Ο πανίσχυρος Καντάφι απηύθυνε έκκληση στους υποστηρικτές του να «παλέψουν εναντίον του εχθρού». Ταυτόχρονα έφτιαχνε ένα στρατό μισθοφόρων.

Στις 5 Μαρτίου το Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο των εξεγερμένων αυτοανακηρύχθηκε μοναδικός αντιπρόσωπος της χώρας. Στις 17 Μαρτίου το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ ψήφισε την απαγόρευση της εναέριας κυκλοφορίας. Και εντός των επόμενων ημερών ξεκίνησαν οι πρώτες επιθέσεις από βρετανικά υποβρύχια και ακολούθησαν οι από αέρος βομβαρδισμοί των νατοϊκών δυνάμεων.

Το πρώτο θύμα της οικογένειας Καντάφι ήταν ο νεότερος γιος του Σαΐφ αλ Αράμπ και τρία από τα εγγόνια του συνταγματάρχη. Μέχρι τις 21 Αυγούστου οι αντάρτες είχαν καταλάβει το 90% της Τρίπολης και ο άλλοτε κραταιός Καντάφι ήταν άφαντος.

«Πέθανε απογοητευμένος και θυμωμένος», φέρεται να έχει δηλώσει κατά την ανάκρισή του ο Μανσούρ Ντάο Ιμπραχίμ. Είναι από τους πιο έμπιστους ανθρώπους του Καντάφι. Φέρεται να έχει διατάξει εκτελέσεις, βιασμούς και βασανισμούς για όλους όσους είχαν κάποτε επιχειρήσει να αμφισβητήσουν την κυβέρνηση Καντάφι. Συνελήφθη στην Σύρτη και είναι από τους λίγους που ήξεραν την πνευματική κατάσταση του αρχηγού του. «Ο Καντάφι ήταν νευρικός. Ήταν τελείως απομονωμένος. Δεν μπορούσε να επικοινωνήσει με τον έξω κόσμο. Λίγο φαγητό, λίγο νερό. Και πολύ κακή υγιεινή. Περπατούσε πάνω κάτω σ’ ένα μικρό δωμάτιο και κρατούσε σημειώσεις. Όλοι γνωρίζαμε ότι το παιχνίδι τελείωσε. Ο Καντάφι έλεγε: είμαι καταζητούμενος από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο. Καμία χώρα δεν θα μου δώσει άσυλο. Προτιμώ να πεθάνω από τα χέρια κάποιου Λίβυου».

Μανσούρ και Καντάφι αποφάσισαν μαζί να ταξιδέψουν στη γενέτειρα του συνταγματάρχη. Ήξεραν ότι ήταν μια αποστολή αυτοκτονίας. «Πίστευε ότι ο λαός του θα πρέπει να τον αγαπά μέχρι το τέλος. Πίστευε ότι είχε κάνει μόνο καλό στο λαό του. Αισθάνθηκε κυρίως προδομένος από φίλους του, όπως ο Τόνι Μπλερ και ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι», είπε ο Μανσούρ Ντάο, του οποίου η τύχη σήμερα αγνοείται.

Κι όντως δύο χρόνια πριν από την εξέγερση στην Λιβύη στην Λα Ακουίλα της Ιταλίας πραγματοποιείται η συνάντηση των οκτώ πλέον αναπτυγμένων κρατών του κόσμου (G8). Πρωθυπουργοί και πρόεδροι του αναπτυγμένου κόσμου συζητούν για το παγκόσμιο εμπόριο και την ασφάλεια τροφίμων με τον συνταγματάρχη, Καντάφι. Και τότε ήταν δικτάτορας. Και τότε παραβίαζε κατάφορα τα ανθρώπινα δικαιώματα. Και τότε υπήρχαν υποψίες ότι χρηματοδοτούσε τρομοκρατικές ενέργειες. Κι όμως όλοι οι παγκόσμιοι ηγέτες τον καλωσόρισαν στην Λα Ακουίλα. Πάντα οι κοινοτικοί των Βρυξελλών τον υποδέχονταν με τιμές και του επέτρεπαν να κατασκηνώνει με την ακολουθία του παρακείμενο πάρκο του Μπερλεμόντ. Εύλογη η απορία του αρθρογράφου του Εκόνομιστ: «Γιατί η διεθνής κοινότητα συνομιλούσε με δικτάτορες και αυταρχικούς βασιλιάδες στην Μέση Ανατολή περιμένοντας τον λαό να ξεσηκωθεί;» Και απαντά ο ίδιος: «Οι παγκόσμιες οικονομίες χρειάζονται πετρέλαιο και είναι μάταιο να πιστεύει κανείς κάτι άλλο. Το ερώτημα που εγείρεται από την Αραβική Άνοιξη δεν είναι αν θα πρέπει να συνομιλούμε με αυταρχικούς ηγέτες αλλά το πώς πρέπει να συνομιλούμε μαζί τους».

Θύματα κατά προσέγγιση, Φεβρουάριος – Οκτώβριος 2011: 10.000-15.000

Υεμένη – Μάρτυρας γένους θηλυκού

Αρχές Φεβρουαρίου ξέσπασαν οι πρώτες συγκρούσεις μεταξύ εκατοντάδων διαδηλωτών και των δυνάμεων ασφαλείας με αίτημα την αποχώρηση του προέδρου, Αλί Αμπντάλα Σάλεχ από την εξουσία.

Σ' ένα από τα πιο συντηρητικά κράτη της αραβικής χερσονήσου η πρώτη «μάρτυρας» των διαδηλώσεων είναι γυναίκα. Η 25χρονη Αζιζά Οτμάν σκοτώθηκε τον Οκτώβριο κατά τη διάρκεια διαδήλωσης. Ο θάνατός της καταγράφηκε από τις τηλεοπτικές κάμερες και ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων σ’ ολόκληρη την χώρα.

Τις επόμενες ημέρες του θανάτου της, μαυροντυμένες γυναίκες περικύκλωσαν το υπουργείο Εξωτερικών στην πρωτεύουσα Σαναά ζητώντας να αποδοθεί δικαιοσύνη.

«Ήταν η πρώτη γυναίκα που πλήρωσε με την ζωή της το τίμημα της αλλαγής. Αλλά ακολούθησαν κι άλλοι», δήλωσε στο BBC διαδηλωτής και στενός φίλος της Αζιζά.

Στις 21 Οκτωβρίου το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών απηύθυνε έκκληση στον πρόεδρο της Υεμένης να υπογράψει την συμφωνία για την αποχώρησή του από την εξουσία μ’ αντάλλαγμα να μην οδηγηθεί στην δικαιοσύνη.

Η συμφωνία, η οποία επετεύχθη με την διαμεσολάβηση των αραβικών κρατών, αναμένεται να ανοίξει το δρόμο για την διενέργεια εκλογών. Η πικρία των εξεγερμένων είναι ότι δεν θα δουν τον Σάλεχ στο εδώλιο του κατηγορουμένου.

Θύματα κατά προσέγγιση, Φεβρουάριος 2011 μέχρι σήμερα: τουλάχιστον 350